1. Meclis Periyodu Ankara Basını

Aytül Tamer Torun[1] 

“Üstünde çok eski devirlerden kalma süper kale harabelerinin bulunduğu bir tepenin etrafında 50.000 nüfuslu eski ve gerçek bir Şark kenti. …Ve bütün Şark kentleri üzere Ankara da çok pis, çok kuru, her cins haşaratla dolu… Lakin bunun yanında yeni bir Ankara kendini müjdeliyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin çağdaş binasının yakınında geniş ve kaldırım taşlarıyla döşeli yollarla buna başlanıldı, eski yangın taraflarında yeni yollar açılıyor ve yanmış eski pazarın alanınaysa “yeni pazar” yapılıyor. İşte böylelikle birkaç çağdaş mesken, birkaç asrî yol, birkaç sanayi tesisi eski Ankara’nın harabeleri üstünde yeni bir kenti müjdeliyor.”[2]  

Ankara’da Ulus’ta 1915’de inşaatına başlanan İttihat ve Terakki Cemiyeti kulüp binası, 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi olarak kapılarını yeni bir periyoda açtı. Birinci meclis binasında toplanan ve tarihî tartışmalarda “Birinci Meclis” olarak yanını alan bu kurum 15 Nisan 1923’e kadar tüm ülkeyi derinden etkileyen kararlar aldı. Bir numara Meclis, cumhuriyet tarihinin zihniyet bağlamında siyasal akımlar açısından en çok çeşitlilik gösteren ve mebuslar bağlamında sosyo-ekonomik yapı bakımından halk tabanına yakın, eğitim seviyesi bakımından memleket ortalamasının üstünde ve idealist yanları ağır basan mebuslardan oluşan bir içeriğe sahipti (Güneş, 2009). E. B. Şapolyo Bir numara Meclis’in mebuslarını “inkılapçılar ve muhafazakârlar” olmak üzere esas iki küme altında sınıflandırsa da inkılapçıları milliyetçiler ve sosyalistler; muhafazakârları müfritler (aşırı) ve mutediller (ılımlı) olarak kendi içinde ayırması bu çeşitliliğini gösterir (1969: 33).

Umumi olarak, Bir numara Öbeğin “Osmanlı saltanatını yıkıp, laik devlet kurmak isteyen ilericilerin”, 2. Kümenin ise “Osmanlı nizamına, saltanat ve hilafete bağlı, muhafazakârların” toplanma noktası olduğu cihetindeki hükümran görüş Türk tarih yazımında yaygındır (Demirel, 1995: 31).  Mustafa Kemal, Nutuk’ta, 2. Kümesi direkt dinci-gerici olarak betimlememiş, muhalefetin Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’ndan hareketle kendine Başkumandanlık salahiyetleri verilmesi, vekiller seçilirken Meclis Reisi olarak adayları belirlemesi üzere noktalardan ortaya çıktığını lisana getirir (1972: 633-634). Buna karşılık, Yerasimos, kümeler arasındaki ayrımı sınıfsal temelde ele alarak, Bir numara Öbeği sivil bürokrat, er ve çalışanlar; 2. Öbeği eşraf, toprak sahipleri ve diyanet adamlarına dayandırır (1980: 676). Tam bağımsızlık konusunda hemfikir olan her iki küme arasındaki temel ayrım, Demirel’e nazaran (1995) ikincinin kişi/grup iktidarı alanına meclis egemenliği kavramına dayanan bir idare için muhalefet etmesidir. Akın’a nazaran ise, 2. Küme Anadolu’nun eşrafı ve mütegallibesinden gelen “inançlı liberal entelektüellerden, muhafazakâr saltanat taraftarlarına” kadar uzanan geniş bir yelpazede öbekleşen mebuslardan oluşmaktadır. Bu kümede başkaca kişisel olarak Mustafa Kemal ve ekibinden hoşlanmayan “kariyeristler” de bulunmaktadır (Akın, 2001: 60).

Ankara’daki siyaset ve zihniyet eksenindeki çeşitlilik farklı tasavvurları temsil eden gazete ve mecmuaların de yayımlanması sonucunu doğurdu. Anadolu hareketi içinde konum alan lokal direniş öbekleri, savaşa sempati duyan er ve sivil bürokratlar, İttihatçılar, Bolşevikler, İslamȋ kesim, Amerikan mandasını çıkış yolu olarak gören aydınlar BMM Hükümeti’nin otorite ve meşruiyetini kabul ettikleri ölçüde bağımsızlık uğraşı ve Kemalist Anadolu hareketi içinde varoldular. Birebir halde Anadolu basını da ortak hedef olan “Kurtuluş Savaşı ve bağımsızlık” noktasında birleşmiş liberal, ittihatçı, İslamcı, komünist, milliyetçi yayınları içinde barındırmıştır. 1918 yılında Anadolu’da yaklaşık 20 Türkçe gazete çıkmaktayken 19 Mayıs 1919 sonrasında Kuva-yı Miliyeci gazete ve mecmuaların sayısı süratle artmış; 1922’ye gelindiğinde gazete sayısı 60’a yükselmişti (Yust, 1995: 130).

23 Nisan 1920 ile 23 Nisan 1923 tarihleri arasını kapsayan Bir numara Meclis periyodunda yalnızca Ankara’da 17 müddetli yayın yayımlanmıştır (Tablo 1). Kurtuluş Savaşı basını, Misak-ı Milli’yi savunmak koşulu ile farklı görüşleri içinde barındırıyor gözükse de Ankara hükümetine muhalif kümelerin yayınları umumiyetle epey kısa ömürlü oldu. Ankara hükümeti tarafından destekçi gazetelere para, mürekkep ve kâğıt yardımı yapıldı. Matbuat ve İstihbarat Umum Müdürlüğü’nün raporuna nazaran 1920 yılında yalnızca Ankara gazetelerine 465.613 kuruş maddi destek sağlandı. 1921 yılında ise bu destek 1000 lira ve 250 top kâğıda çıkarıldı (Yust, 1995: 131; Öztoprak, 1981: 32).

Ankara basını bu periyotta vakit devir isimleri değişse ya da farklı kentlere taşınsa da Ankara Vilayet Matbaası, Hâkimiyet-i Ulusala Matbaası, Matbuat ve İstihbarat Matbaası, İkaz Matbaası, Yenigün Matbaası, Ali Şükrü Matbaası ve Öğüd Matbaası üzere matbaalarda basıldı. Birtakım gazetelerin sahipleri matbaaları ile birlikte Mustafa Kemal’in davetiyle Ankara’ya gelmiş; kimileri ise milletvekili oldukları için gazete/matbaalarını Ankara’ya taşımışlardı. Ankara gazeteleri Anadolu’nun dört bir tarafına dağıtılarak, bir yandan propaganda işlevi görürken öteki taraftan lokal basın için haber kaynağı rolünü üstlendiler. 6 Nisan 1920’de kurulan Anadolu Ajansı’nın yanı sıra Ekim 1920’de Trabzon’da açılan Rus Enformasyon Bürosu, İstanbul gazeteleri ile geç de ulaşsa yabancı gazeteler Ankara gazetelerinin kıymetli haber kaynağıydılar. 1922 yıllında Anadolu’yu gezerek basını yakından inceleyen Rus araştırmacı K. Yust’a nazaran Ankara gazetelerinin tirajı yüksektir: Hâkimiyet-i Ulusala 2000, Köy Imamı 2000, Anadolu’da Peyam-ı Sabah 1000, Sebilürreşad 3000, Anadolu’da Yeni Gün 1750 tiraja sahiptirler.

Tablo 1. 1920-1923 Yıllarında Ankara’da Çıkan Müddetli Yayınlar

Hâkimiyet-i Ulusala, Ankara’nın uğraşın merkezi olmasından sonra Kurtuluş Savaşı ve Ankara hükümetinin sesi olarak 10 Ocak 1920‘de yayımlanmaya başladı. Gazetenin basılacağı eski Vilâyet Matbaası Ankara Valiliği’nin alt katındaydı. Vilayet gazetesinin bütün çalışanları ve matbaa makinası Hâkimiyet-i Ulusala’ye devredildi. Ama bu matbaanın koşulları nispeten zayıftı (Sapolyo 1960: 192). Gazetenin fiyatı 3 kuruş olarak belirlenmişti. Mustafa Kemal ve Recep Zühdü imzasıyla teknik yardım ve destek sağlamak maksadıyla gönderilen telgraflar Hâkimiyet-i Milliye’nin yayımlandığı koşulların durumunu ortaya koyar (Tamer, 2010). Eskişehir’de Arif Oruç’un çıkardığı Seyyare Yeni Yerküre 2 Ocak 1921’de Ankara hükümeti tarafından kapatıldığında, matbaası Hâkimiyet-i Milliye’ye verildi. Gazete 6 Şubat 1921’de Ulus Meydanı’nda şimdiki İş Bankası’nın önünde bulunan Koçzade’ye ilişkin Veli Hanı’nın içinde kurulan matbaada basılmaya başlandı. Hakimiyet-i Ulusala artık cumartesileri dışında her gün çıkıyordu (Coşar, 1964: 130). Birinci evvel Ankara hükümetinin, akabinde Cumhuriyet Halk Fırkası’nın yayın organı olarak uzun yıllar yayımlanan Hâkimiyet-i Ulusala 1934’te Ulus ismini aldı. Bir propaganda aracı olan Hakimiyet-i Ulusala’de 1. Meclis’teki çatışma ortamı ve görüş ayrılıklarının lisana getirilmediği; zafer ve destek haberlerinin sıklıkla taraf aldığı görülür.

Anadolu’da Yeni Gün, Ankara hükümetinin en büyük destekçilerinden olup, İstanbul’dan Anadolu’ya kaçan Yunus Nadi tarafından yayımlanmıştır. İstanbul’da yayınlanan Yeni Gün gazetesi sahibi Yunus Nadi Ankara’ya gelince, 10 Ağustos 1920’de Anadolu’da Yeni Gün’ü çıkarmağa başladı. Birinci günler Ankara’da Vilayet Matbaası’nda basılan Anadolu’da Yeni Gün daha sonra kendi matbaasına kavuştu, Karaoğlan Caddesi’nde, istasyon yanında, hapishaneye bitişik üç katlı ahşap hanede, cumartesi dışında her gün çıkmaya başladı. Yunus Nadi‘nin matbaası tıpkı devirde Hâkimiyet-i Ulusala’ye de destek verdi (Şapolyo, 1969: 124). Yust tarafından “solcu-ittihatçı aleyhtarı” olarak tanımlansa da Anadolu’da Yeni Gün, Ankara hükümetinin ve Mustafa Kemal’in en büyük destekçilerinden biri oldu. Yunus Nadi İzmir milletvekili olarak 1. Meclis’te şahsen hizmet almış, Bir numara Öbeğin içinde mahal almıştır.  Gazete işlevini 1923 yılında tamamladı, savlara nazaran Mustafa Kemal’in ricasıyla Yunus Nadi 1924’de Cumhuriyet’i yayımlayarak Ankara’nın İstanbul’daki sesi olmuştur.

Sebilürreşad, İstanbul’dan Kastamonu’ya, akabinde Ankara’ya taşınarak Eşref Edip ve Mehmet Akif (Ersoy) idaresinde İslamcı kümenin sesi olarak yayın hayatına başladı. Yust’un İslamcı-Ankara taraftarı olarak tanımladığı Sebilürreşad’ın, Ankara’da çıkan 3 Şubat 1921 tarihli birinci sayısı matbaa ve öbür teknik zayıflıklar sebebiyle lakin 10 Şubat’ta yayımlanabildi. İstanbul hükümetine muhalif, Kurtuluş Savaşı destekçisi halini net ortaya koyan Sebilürreşad’ın ulusal savaş ve cihat davetlerindeki temel motif milliyetçilik değil, İslam’dır (Debus, 2009). Mayıs 1923’te İstanbul’a geri dönen Sebilürreşad, zaferin akabinde İslam ögesinin geri plânda bırakılacağını ve modernleşme/batılılaşma çizgisinde ilerleneceğinin anlaşılması üzerine polemik metinlere yan vermeye başladı. Takrir-i Sükûn Kanunu ile 6 Mart 1925’te kapatıldı.

İkaz gazetesi Mehmet Şükrü tarafından 1919‘da Afyon’da yayımlanmaya başlandı. Yust’a nazaran, İkaz’ın bu dönemki sayılarında bilinçli bir sosyalizm değil, Ekim Devrimi, Ankara ve Moskova kardeşliği üzerine metinlere nokta verildi (1995: 106). Mehmet Şükrü, 1920 ortalarında Afyon milletvekili seçilince İkaz  Matbaası’nı da Ankara’ya taşıdı. Sol basın açısından değerli olan İkaz Matbaası’nda  periyodun iki sol gazetesi de basıldı: Emek ve Yeni Hayat. 1920’de Ankara’da kurulan Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası’nın (THİF) birinci yayın organı Emek gazetesidir. Birinci sayısı 16 Ocak 1921 tarihli olan Emek’in emeli “sermayeciliğe ve zorbalığa karşı savaş etmek; emek ve emekçileri hakim kılmak”  ve “işçi ve köylülerle elele vererek ileri yürümek”ti. Emek’in bugüne gelebilen mevcut tek nüshası  da 16 Ocak tarihli birinci sayısıdır. Emek’de Ziya[3]nın ve Moskova Telsiz ajansının haber kaynağı olarak mahal aldığı ve gayri sosyalist gazetelerle, örneğin Neos Antrophos, ile de irtibat içinde olduğu görülür (Güran, 1975). Emek Ankara hükümetine açıktan muaheze yöneltmekten kaçınır; çevre devrimi teorik olarak ele alır. Anadolu halkına sınıf tasavvurunu ve farklı personel kümelerine örgütlenmeyi aşılamaya çalışır. 6 sayı yayımlanan Emek, Ziya’dan alıntı yaptığı, Mustafa Kemal’in Anadolu halkını berhudar edemeyeceği ve kapitalizm boyunduruğundan kurtaramayacağı içerikli makale yüzünden kapatılır (Yust, 1995: 105). 

Emek kapatılınca Mehmet Şükrü, “Özgür Halk Gazetesi” sloganı ile “solcu-halkçı organ” olarak İkaz’ı yayımlamaya başlar (Yust 1995:106-107). Ama Emek kapatıldıktan 1,5 ay sonra İkaz’ın da yayın hayatı sona erdirilir. İkaz kapatıldıktan sonra Mehmet Şükrü de gayrı THİF ileri gelenleri ile birlikte duruşmada yargılanır, ama hatasız bulunur. Bu sürecin akabinde Mehmet Şükrü, münasebet göstermeksizin THİF’den istifa ettiğini Ankara basınında bir yazı ile ilan eder (Yust, 1995: 107). 1923 yılında Afyonkarahisar’da tekrar yayımlanmaya başlayan İkaz’da cumhuriyetçi-halkçı bir çizgide iktidar siyasetlerine tenkitler yöneltilmeye devam edilir; lakin 1925’de Takrir-i Sukûn Kanunu ile yayınına son verilir (Ünsal 2007).

 THİF’in 2. yayın organı olan Yeni Hayat ise 1922’de yedi ay yayımlanabildi. Sloganı “Bütün Yerküre Emekçileri Birleşiniz” olan Yeni Hayat’ın 18 Mart 1922 tarihli birinci sayısındaki “Maksadımız” başlıklı metinde sınıf bilinci ile anti-emperyalist ve anti-kapitalist bir çizgide yayın yapılacağı lisana getirilmekteydi. 21. sayısında gazetenin künyesine “Halk İştirakiyun Fırkasının Nâşir-i Efkârı” olduğu ibaresi eklenir (19 Eylül 1922). THİF’in Yeni Hayat’ta yayınlanan “Büyük Millet Meclisi’ne Beyanname”sinde “Biz Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetine emperyalizme karşı olan savaşında her tarikle muavenet edeceğiz” koşulu vurgulanarak “Türkiye halkının ve Türkiye Millet Meclisi’nin umde-i esasiyesi olan “misak-ı millȋ” bugün bizim dahi umdemizdir.” (Yeni Hayat, 1 Nisan 1338, No: 3) kelamlarıyla “ulusal inkılâba”  yani Ankara hükümetine verilen destek belirtilir. Yeni Hayat, Anadolu çalışanının durumuna ve taleplerine odaklanır. Ankara hükümetinin, personellerin kendisine verdiği destek düşünülürse, çalışanları himaye etmesi gerektiği lisana getirilir. Yeni Hayat’da Türkiye, mahsusen Ankara’daki demiryolu, savaş sanayi ve matbaa emekçileri derneklerinin birleşik bir personel sendikası kurmaları gerektiği lisana getirilir. Gazetenin 19 Eylül 1922 tarihli son sayısında Ankara Hükümeti’ne yönelik tenkitlerin varlığı göze çarpar. Savaş boyunca sol kesim tarafından bir yandan Ankara hükümetine verilen destek hatırlatılırken bir yandan da zaferden sonra emekçi sınıfının haklarının ve taleplerinin unutulmaması gerektiği  vurgulanır. 30 Ağustos 1922’de Başkumandanlık Meydan Muharebesi’nin akabinde Ankara hükümetinin askeri ve siyasal zaferinin mutlaklaşması ile Anadolu’da Kurtuluş Savaşı’na destek veren tüm farklı sesler bastırılmaya başlanır. Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası ve çabucak akabinde Yeni Hayat 19 Eylül 1922’de kapatılır.

Yeni Hayat’taki metinlerden Ankara’da personeller arasında örgütlenme çalışmaları yapıldığını anlıyoruz. İkaz Matbaası baş-dizgicisi Hasan Tahsin Bey’in matbaa emekçilerinin bir dernek etrafında birleşmesinin gerekliliğini ele aldığı yazısında Ankara’da sendikal faaliyetlerin adımlarının sesini duyuyoruz (19 Eylül 1922). Yeni Hayat’ın birinci sayısından itibaren, neredeyse her sayıda lisana getirilen husus fuhuş ve/veya fahişelik eksenlidir. Ankara’nın ismi hiçbir hengam anılmamakla birlikte, İstanbul ve Avrupa’da savaş devirlerinde yoksulluk sebebiyle en çok görülen toplumsal sorunun hatunların düştüğü durum olduğu, ama ekonomik ve siyasi koşulların değişmesi ile bu toplumsal adaletsizliğin ortadan kalkacağı savunulur.

Öğüt, 1918’de Afyon’da yayımlanmaya başlamıştı, lakin İzmir’in işgali üzerine Konya’ya taşındı. Ankara hükümetine Konya’dan destek veren Abdülgani Ahmed (Doyran) ve Feridun (Kandemir) tarafından büyük zorluklarla yayımlanıyordu. İtalyanların uyguladığı ağırlık ve akabinde Konya’da Delibaş İsyanı sırasında şiddete maruz kalmaları sonucu Mustafa Kemal’in talebi ile tekrar taşınan Öğüt, 7 Temmuz 1921 tarihinde Ankara’da yayımlanmaya başlandı. Akşam gazetesi olarak çıkan Öğüt Ankara hükümetinin en kıymetli destekçilerinden biri oldu.  Savaşın sona ermesinin akabinde gazetenin vazifesini tamamladığını belirten Abdülgani Ahmed Beyefendi 9 Mayıs 1923 tarihinde Öğüt’ün son sayısını çıkardı (Coşar, 1964, 155; İnuğur, 1994, 353). Ankara’da yayımlanmakla birlikte gazetede içtimaî yaşama dair bir haber görülmez. Daha çok Ankara hükümetinin beyannamelerini, telgrafları, dış siyaset haberlerini ve İstanbul üzerine metinleri yayınladı. Hacı Bayram Veli mevkiinde bulunan Öğüt Matbaası’nda tıpkı periyot yayımlanan Şarkın Sesi de basılmaktaydı.

Şarkın Sesi, 1922’de Ankara’da “Yevmȋ siyasi, iktisadi, edebi, ilmi gazete” sloganı ile yayımlanmaya başlanır. Bir numara Meclis’in Erzurum milletvekili Mehmed Salih (Yeşilzâde) Beyefendi tarafından çıkarılan gazetenin elimizdeki tek nüshası 7 Temmuz 1922 tarihli 18. sayısıdır. Bursa Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti lideri olan Mehmed Salih Beyefendi Kurtuluş Savaşı’nı destekleyen bildiriler basarak Anadolu hareketine taraftar toplamıştır. Mecliste 2. Küme içerisinde nokta alan Mehmed Salih Beyefendi şehit ailelerinin sefaletten kurtarılması, fuhuşun önüne geçilmesi ve nüfusun arttırılması yanında kanun teklifleri vermişse de dikkate alınmamıştır. Bilhassa 1922’de bütçe görüşmeleri sırasında Hindistan ve Azerbaycan’dan gelen paraların âkıbetine dair konuşması reddedilmiş, kendisine on beş gün meclisten uzaklaştırılma cezası verilmişti. Kurtuluş Savaşı’nı desteklemekle birlikte hilafet taraftarı bir gazete olarak Ankara’nın birinci muhalif yayını olan Şarkın Sesi lakin 29 sayı çıkabildi. İstiklâl Duruşmalarının kapatılması, Mîsâk-ı Millî’den fedakârlık yapılmaması ve öldürülen Ali Şükrü Bey’in ailesine maaş bağlanmasına dair teklifleri ile reaksiyon toplayan Mehmed Salih Beyefendi, Bir numara Meclis’in feshedilmesinin akabinde 2. Meclis’e alınmadı, 1924 yılında İstanbul’a gönderildi (Özalp, 2013: 498-499).

Tan, 1. Meclis’te Mustafa Kemal öbeğine karşı tesirli muhalefet yapan 2. Öbeğin yayın organı olarak vazife gördü (Demirel, 1996). 2. Öbeğin değerli isimlerinden olan Trabzon milletvekili Ali Şükrü Beyefendi ve İbrahim Hıfzı Beyefendi tarafından 18 Ocak 1923’te Ankara’da yayımlanmaya başlandı. İmzasız olmakla birlikte gazetenin tüm başyazılarını kaleme alan Ali Şükrü Beyefendi, Meclis’in birinci açıldığı andan itibaren muhalif durumunu, 2. Küme ekseninde hâkimiyetini ortaya koymuştur.  Ali Şükrü Bey’in meclisin açılmasından beş gün sonra 28 Nisan 1920’de sunduğu Men-i Müskirat (İçki yasağı) Kanunu taslağı katalizör olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde öbekleşmenin birinci adımı oldu. İçki yasağı 1. Meclis’te tartışılırken “din elden gidiyor” muahezeleri Müslüman Anadolu halkının geri adım atmasına ve/veya Ankara iktidarı hakkında kuşkular uyandırmasına neden olabileceği için, birebir günlerde Mustafa Kemal, “İslam Âlemine Beyanname” (Hakimiyet-i Ulusala, 13 Mayıs 1920) yayımlayarak diyaneti birleştirici öge olarak kullandı. Meclis’te taslağı savunurken Ali Şükrü Beyefendi, içki içtikleri görülenlerin cezalandırılması hususunu okuyunca mecliste “bravo” seslerinin yükselmesi Mustafa Kemal’in ünlü içki sofralarına ve o kümeye duyulan yansıyı akla getirmektedir. Görüşmeler epey tartışmalı geçti;  Adliye ve Maliye Bakanlıklarının teklife direnmesine karşın Ali Şükrü Beyefendi hâkimiyetini kurarak, hükümetin direncinin kırılmasına yol açtı. 14 Eylül 1920 tarihli Men-i Müskirat Kanunu oylama ile kabul edildi (Tamer, 2011).  

Tan’da Meclis görüşmelerinin tutanaklarına ve Mustafa Kemal’in beyanatlarına, konuşmalarına ve seyahatlerine çok geniş nokta ayrıldı. Hürriyet-i Şahsiye Kanunu üzere yeni siyasete dair 1. ve 2. Öbekler arasında uzun soluklu tartışmalara yol açan mevzular da gazete ele alındı (Demirel,1996). 2. Kümenin savunduğu tasarıda savcılara, temel hak ve özgürlüklere kısıtlama getiren ve bunları istismar eden herkese kamu davası açabilme salahiyeti veriliyordu. Bu tasarı, her ne mevkide olursa olsun bir memurun yargılanabilmesi sonucunu doğuruyordu. Ali Şükrü Beyefendi ve hasebiyle Tan gazetesi de tasarıya destek verenler arasındaydı. Kastamonu milletvekili Abdülkadir Kemali Bey’in “Hürriyete Tecavüzün Men’i” başlıklı yazı serisi, 29 Ocak ile 9 Şubat 1923 tarihleri arasında on bir gün boyunca Tan’da yayımlandı (Demirel, 1996). 26 Mart 1923’te Ali Şükrü Bey’in Mustafa Kemal’in muhafız alayı kumandanı Topal Osman Ağa tarafından öldürülmesi üzerine 8 Nisan 1923 tarihli 68. sayısında Tan’ın yayınına muvakkat olarak ara verildiği söz edilir, lakin gazete bir daha yayımlanamaz.

Anadolu’da Kalem (20 Mayıs 1921) ve Anadolu’da Peyam-ı Sabah (23 Aralık 1921) Ankara’da yayımlanan Mustafa Kemal kümesini destekleyen mizah dergileridir. Anadolu’da Peyam-ı Sabah’ın 27 Ocak 1922 tarihli sayısında “Yeni Gün İdarehanesinde yazıldı, Öğüt Matbaası’nda dizildi, Hakimiyet-i Ulusala makinesinde basıldı” ibaresi bulunmakta iken 10 Mart 1922 tarihli sayısında “Yeni Gün’de dizildi. Yeni Gün’de basıldı” yazması mizah mecmuasının Ankara basını tarafından desteklendiğinin ve işbirliğinin kanıtıdır. Çoklukla İstanbul hükümetine ve basınına tenkitleri mizahi bir üslupla aktaran mecmuaların savaş ortamında bir yandan Ankara iktidarının propagandasını yaparken sair taraftan halkı eğlendirme eforu içinde olduğu görülmektedir.  

1. Meclis devrinde Ankara’da iktidarı destekleyen söylemleri ile edebiyat içerikli Anadolu Duygusu; eğitim içerikli Anadolu Terbiye Mecmuası, bilim ve sanat içerikli Anavatan Mecmuası, Matbuat ve İstihbarat Matbaası’nda basılan siyaset içerikli Köy Öğretmeni,  ekonomi odaklı Anadolu Ticaret Gazetesi ve gayrı-resmi askeriyenin ilerlemesi içerikli Ulusal Ordu mecmuaları yayımlanmış, kısa ömürlü bir yayın çizgileri olmuştur.

 KAYNAKÇA

Akın, R. (2001) TBMM Devleti (1920-1923): 1. Meclis devrinde devlet erkleri ve yönetim. Muhabere.

Atatürk, M. Kemal(1989) Nutuk. (4 Cilt) Ankara: TTK.

Coşar, Ö. Sami (1964). Ulusal Savaş Basını. İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayını.

Demirel, Ahmet (1995). Bir numara Meclis’te Muhalefet. İstanbul: Muhabere Yayınları.

Demirel, A. (1996). Ali Şükrü Bey’in Tan Gazetesi. . İstanbul: Muhabere Yayınları

Güneş, İhsan (2009). 1. TBMM’nin Niyet Yapısı. İstanbul: İş Bankası Yayınları.

İnuğur, M. Nuri (1994). Basın ve Yayın Tarihi. İstanbul: Der Yayınları

Güran, Ali Engin (1975). Türkiye Halk İştirakiyyun Fırkası Yayın Organları: Emek 1, Yeni Hayat 1-2-3. İstanbul: Ek Yayınları.

Özalp, Ö. H. (2013)  “Yeşilzade Mehmed Salih Efendi”, TDV İslâm Ansiklopedisi,  C. 43, İstanbul, s. 498-499

Öztoprak, İzzet (1981). Kurtuluş Savaşı’nda Türk Basını. Ankara: İş Bankası Y.

Şapolyo, E. Behnan (1971). Türk Gazetecilik Tarihi ve Her Cephesi ile Basın. Ankara: Itimat Matbaası.

Tamer, A. (2011). “Basın ve İktidar Alakaları: 1. Meclis’in Men-i Müskirat Kanunu Üzerine Tartışmalar”, Kebikeç: İnsan Bilimleri için Kaynak Araştırmaları Mecmuası, No: 31, s. 202-232.

Tamer, A. (2010). “Kuva-yı Milliye’nin Sesi: İrade-i Ulusala ve Hakimiyet-i Milliye”, Cumhuriyet Periyodunda Muhabere: Kurumlar, Siyasetler (Ed. N. Güngör). Ankara: Siyasal Kitabevi, 2010, s. 21-50

Tunçay, Mete (2009). BKP’nin Türkçe Yayın Organı Ziya Gazetesi (1920-1923) ve Türkiye. İstanbul: TÜSTAV.

Ünsal, Süha (2007). İkazcı Mehmet Şükrü. Ankara: Dipnot.

Yerasimos,S. (1980) Türk-Sovyet Ilgileri Ekim Devriminden “Milli Mücadele”ye. İstanbul: Gözlem Gazetecilik.

Yust, K. (1995). Kemalist Anadolu’da Basın. (Haz. Orkan Koloğlu), İstanbul: ÇGD.


* Bu yazı Ankara gazetesi Solfasol ve Tarih Vakfı işbirliğiyle yayımlanmıştır. Müellife, Solfasol’a ve Tarih Vakfı Ankara Şubesi’ne teşekkür ederek…


[1] AHBV Üniversitesi Muhabere Fakültesi Gazetecilik Kısmı, aytultamer@gmail.com

[2] İki Komintern gözlemcisinin 11 Eylül 1922 tarihli notlarından.  Leonid-Friedrich, Ankara 1922. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1985.

[3] Bulgaristan Komünist Partisi’nin Türkçe yayın organı, Sofya’da 1920-1923 yılları arasında yayımlanmıştır. (Tunçay, 2009)