1. Meclis'in yasallığı ve yasallığı üzerine

Temuçin F. Ertan[1]

Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne giden yol

Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin toplanmasına giden süreci iki açıdan ele almak mümkün. Birincisi, Mondros Mütarekesi’nin imzalanması sonrasında başlayan işgallere karşı yürütülen savaşın Anadolu merkezli olması. Bu mevzuyu biraz açacak olursak Ankara’da yeni bir meclisin toplanması Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya geçmesinden sonra yayımlanan genelgeler ve toplanan kongrelerin bir sonucuydu. 19 Mayıs 1919-23 Nisan 1920 tarihleri arasındaki acilen her siyasal ve askeri gelişme, Heyet-i Temsiliye’nin topluluk nazarındaki yükünü arttırmış, mahsusen de İstanbul’un işgali üzerine İstanbul’daki Osmanlı Meclis-i Mebusan’ının içtimalarına ara vermesi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının elini güçlendirmişti. Böylelikle, Ankara’da meclisin toplanması Ulusal Mücadele’yi yürüten takımlar için kritik bir adım oldu. 

2. etken, devlette artık anayasal ve parlamentyiğit idare geleneğinin benimsenmiş olmasıdır. Kesintilerle de olsa bir parlamento geleneği olan bir memleketin başşehrinin işgal edilmesi, daha inançlı bir konumda tıpkı ya da farklı bir parlamentonun de facto toplanmasının yolunu açtı. II. Meşrutiyet periyodunun siyaset anlayışı Ulusal Mücadele’nin bu devrinde de kendisini gösterdi. Aslında laf konusu siyasal geleneğin BMM’nin açılmasıyla tezahür etmesi beklenmedik bir gelişme de değildi. Çünkü lokal ve ulusal kongreler ile Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri örgütlenmeleri, temsile dayanan bir anlayışın tipik görünümleriydi. Gayrı bir tabirle, İttihat ve Terakki Cemiyeti ile az ya da çok teması olan bir takımın yönettiği Ulusal Mücadele’nin umumî seyrinin kesimiydi Büyük Millet Meclisi’nin açılması.

Meclisin toplanması ve meşruiyet sorunu

16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından resmen işgal edilmesi[2], yeni bir meclisin toplanmasını tetikleyen en kıymetli hadiseydi. Bu kritik günlerde Mustafa Kemal, Heyet-i Temsiliye Yöneticisi olarak 16 Mart’ta ve sonrasındaki günlerde, işgali kınayan ve memleket güvenliği için yapılacakları söz ettiği talimat, protesto ve beyannamelerden sonra, 19 Mart’ta yeni bir genelge yayınlamıştı[3]. Paşa’nın Ankara’da bir meclisin toplanacağını duyurduğu 19 Mart 1920 tarihli genelgeyi yayınlamasında, bir gün evvel 18 Mart’ta İstanbul’daki Mebusan Meclisi’nde içtimaların tehir edilmesine dair alınan karar[4] etkili oldu. Artık İstanbul’daki Meclis’in çalışamayacağı mutlaklaşmış ve devlet yasama organından mahrum kalmıştı. Bu yeni durum ise hem hukuksal hem de siyasal açıdan önemli bir boşluk yaratmış ve Ankara’nın gücünü arttırmıştı. Ayrıyeten İstanbul’daki pek de sürpriz olmayan bu siyasal gelişme, bir manada II. Meşrutiyet devrinin de sonunu getirmişti.

Mustafa Kemal, Heyet-i Temsiliye Lideri sıfatıyla yayınladığı 19 Mart 1920 tarihli genelgenin derhal başında şöyle demişti: “Devlet merkezinin dahi İtilaf Devletleri tarafından resmen işgali, kanun yapma ve adliye ve icra kuvvetinden ibaret olan devletin ulusal kuvvetlerini sarsmış ve bu vaziyet önünde vazife yapmaya imkân göremediğini hükümete resmen bildiri ederek Meclisi Mebusan dağılmıştır. Şu hâlde, devlet merkezinin dokunulmazlığını, milletin bağımsızlığını ve devletin kurtarılmasını temin edecek önlemleri düşünmek ve tatbik etmek üzere, millet tarafından fevkalâde salâhiyete sahip bir meclisin Ankara’da içtimaya daveti ve dağılmış olan mebuslardan Ankara’ya gelebileceklerin dahi bu meclise iştirak ettirilmesi zaruri görülmüştür. Hasebiyle, aşağıda verilen talimat icabınca seçimlerin icrası, vatanperverâne hamiyet ve anlayışınızdan beklenir.”[5] Bu sözlerle Paşa, mevcut durumu açıklamakla kalmıyor, tıpkı devranda memleketin yeni bir yasama mekanizmasına olan muhtaçlığına da vurgu yapıyordu.

Bu genelge tarihî bağlamda hem sürekliliği hem de kopuşu bünyesinde barındırıyordu. Birtakım toplumsal bilimcilerin işaret ettiği üzere Ankara’da yeni bir parlamentonun toplanması, Osmanlı Devleti’ndeki anayasal ve parlamenter sürecin bir kesimi mıydı? Bir diğer deyişle, III. Meşrutiyetin ilanı mıydı?[6] Böyle bir fikri savunanların değerlendirmeleri pek de dayanaksız değildi. Bu yargıyı destekleyecek temel olgu bizatihi genelgenin içindeydi. İstanbul’da dağılmış / dağıtılmış olan Meclisi Mebusan üyelerinin de Ankara’ya gelip yeni Meclis’e katılabilecekleri söz edilmişti. Mevzuya anayasal monarşi penceresinden bakıldığında, rejimin ve sistemin (monarşinin ve anayasal yönetimin) devam edeceği üzere bir sonuç çıkarılabilirdi.

Meğer genelgeye geçmişten kopuş açısından bakıldığında farklı sonuçlara ulaşmak mümkün. Mustafa Kemal’in Ankara’da yeni bir meclisin toplanacağını açıklaması, bununla ilgili seçimlerin yapılmasını öngörmesi ve velev İstanbul’dan gelebilecek mebusların da yeni parlamentoya katılabileceklerini açıklaması, rejim açısından aslında bir kopuşu da yansıtmaktaydı. Kopuş olduğunu gösteren en kıymetli olgu ise mevcut hukuksal mevzuat gereği meclisi içtimaya çağırma salahiyeti olmayan bir kişinin bu çağrıyı yapmış olmasıydı. Meclis’in içtimaya çağrılması salahiyeti periyodun Meclis Yöneticisine, Celalettin Arif Bey’e aitti ve hakikaten bu bahiste da görüş ayrılıkları yaşanacaktı. Zira 19 Mart Genelgesi yayınlandığında Meclis-i Mebusan resmen dağıtılmış değildi. Yalnızca içtimalara ara verilmişti.  Meclisin fesih salahiyeti ise Padişaha aitti.

Lakin Mustafa Kemal başından itibaren Anadolu’da yeni bir siyasal varlığın peşindeydi.  O artık Osmanlı rejiminden kopmak istiyordu. Atatürk devrinin resmi tarih yazımının kıymetli bir yapıtı olan Tarih IV ’teki şu tabirler bir kopuşun yaşandığının göstergesi olarak okunabilir:Mustafa Kemal bu meclisin bir Meclisi Müessisan, yani rejimi değiştirmeye salahiyettar bir meclis olması lüzumunu daha o devir zihninde takarrür ettirmiş ve yazdığı umumun birinci müsveddesinde bu tabiri de kullanmıştı. Gelgelelim umumun kat’i tahririnde halkın ünsiyet etmediği bir tabir olduğu cihetle Salahiyeti fevkaladeye malik bir Meclis denilmesi tercih edilmiştir. (Hatta o devir gönderilecek mebusların intihabında nazarı dikkate alınmak üzere bu meclisin mahiyeti ve salahiyetlerinin ne olacağını telgrafla soran kimi zevata Mustafa Kemal verdiği karşılıklarda bunun bir Meclis-i Müessisan [Kurucu Meclis] olacağını gelgelelim bu tabiri şimdiden istimal etmek caiz görülmediğini’ söz etmiştir.[7]

Seçimlerin Osmanlı Kanun-i Esasi’sine ve yürürlükteki gayrı mevzuata ters bir biçimde gerçekleştirilecek olması da kopuş argümanını destekler. Osmanlı Devleti’nde bir seçim yasası yapılmadığı için mebus seçimleri 1876 süreksiz seçim yönetmeliğine nazaran yapılmıştı. Buna nazaran, Mustafa Kemal’in yayınladığı seçim yönergesi tümüyle Anayasaya tersti. Zira seçimlerde temel idari ünite olarak livalar esas alınmasına rağmen livaların nüfusu değil, çıkaracağı milletvekili sayısı ehemmiyet kazanmıştı. Nüfusuna bakılmaksızın her livadan beşer mebus seçilmesi, mevcut seçim mevzuatına hilâf bir pratikti. Yeniden mebusları salt müntehib-i sâni ismi verilen 2. seçmenlerin seçemeyecek olması ve bunların yanında belediye yönetim meclisleriyle müdafaa-i hukuk merkezlerinin de seçimlere katılacak olması bu terslik durumunu güçlendirmekteydi.[8]

Buna karşılık, bahse Osmanlı Devleti’nin mevzuatı açısından bakıldığında tam aksi bir durum kelam bahsidir. Osmanlı Devleti’ndeki olumlu hukuk hiyerarşisinin en üst kuralı olan Kanun-i Esasi açısından Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’da yeni bir meclisi toplamasının karşılığı yoktur. Çünkü yukarıda da bahsedildiği üzere Kanun-i Esasi’ye nazaran yeni bir meclisin yasama hizmetine başlamasını sağlamak Padişahın, mevcut meclisi toplamak Meclis Başkanının salahiyetleri arasındadır. Kanun-i Esasi’de 1909 yılında yapılan değişiklikle “Zât-ı hazret-i Padişahî görülecek lüzum üzerine re’sen yahut meb’usanın ekseriyet-i mutlakası tarafından vuku bulacak taleb-i tahrirîye binaen Meclis-i Umûmî’yi vaktinden önce açar ve Heyet-i Umûmîye’nin kararı ile yahut res’en müddet-i muayene-i içtimai temdit edebilir” formunda düzenlenen 44. hususta[9] de açıkça görüldüğü üzere, Mustafa Kemal’in 19 Mart tarihli genelgesi Osmanlı hukuku açısından problemlidir. Olumlu hukuk açısından bu genelgenin bir kararı yoktur.

Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nın son yöneticisi olan Celalettin Arif Beyefendi bu nedenle seçimlerin yapılmasını ve yeni meclisin Ankara’da toplanmasını Osmanlı hukuk mevzuatı açısından sakıncalı bulmuştur. Celalettin Arif Bey’in hem muaheze hem de teklif içeren telgrafı şöyledir: “Bildirilen 19.3.1920 tarihli beyannameyi görmedim. Fevkalade bir meclisin toplanması ne kadar isabetli ise de, bu türlü bir meclisin elden geldiği kadar kanuna temas eylemesi lazımdır. Gerçi, bizim Kanunu Esasi’mizde bu türlü fevkalade bir meclisin toplanabilmesine dair bir işaret mevcut değilse de, vesair anayasalarda mevcut düsturlardan istifade olunabilir. Mesela, Fransız Anayasası’na nazaran, meclis, gayri kanuni bir surette fesh olunur yahut bir taarruza uğrarsa, taarruza uğrayan meclis üyelerinden kurtulabilenler, vilayet ve livalar yönetim meclislerinden seçilen ikişer üye ile birlikte münasip bir mahalde toplanırlar ve meclisin tekrar açılması yahut taarruzun boşa çıkarılması için kararlar alırlar. Bu meclisin kararlarına itaat olunur ve bu meclisin kararlarını dinlemeyenler vatana hıyanet ile itham olunurlar. Bendeniz de bu esası düşünmekte idim.”[10]

Bu tabirlerden de anlaşıldığı üzere Mustafa Kemal’in başında bir kurucu meclis fikri ve yeni bir rejim tasarımı varken, Celalettin Arif Beyefendi, Osmanlı monarşisinin ve anayasal sistemin devamından yanadır. Mustafa Kemal bu tespiti Nutuk’ta şu tabirlerle açıklar: “Bu karşılığı telgrafname muhteviyatına dikkatle bakılırsa, Celalettin Arif Bey’le görüşlerimiz arasında büyük ayrılık olduğu kolaylıkla fark olunur. Ben, fevkalade salahiyete sahip bir meclisin Ankara’da toplanmasına karar verirken, bizim Kanunu Esasi’mizde bu türlü bir meclisin toplanabilmesine dair bir işaret olmadığını elbette bilirdim. Lakin kararımı verebilmek için bu türlü bir işaretin mevcut olup olmadığını düşünmek, asla hatırıma gelmedi. Bundan öbür, taarruza uğrayan meclis üyelerinden kurtulabilenler ile vilayet ve livalar yönetim meclislerinden seçilecek ikişer üye ile birlikte Meclis-i Mebusan’ın tekrar eski hal ve mahiyetinde toplanmasını temin için çalışmasını asla hatırıma getirmedim. Bilakis, büsbütün farklı mahiyet ve salahiyette, daimî bir meclis oluşum etmeyi ve bu meclisle tasavvur ettiğim inkılap safhalarını bir arada geçirmeyi düşündüm. Buna nazaran, uyuşmaz olduklarına kuşku etmediğim görüşlerimizin, istişareden sonra birleştirilmesine imkân bulunacağına ümidim kalmadı.”[11]

Mustafa Kemal Paşa ile Celalettin Beyefendi arasındaki görüş ayrılığını devamlılık-kopuş konusunun yanı sıra yasallık ve meşruiyet çerçevesinde de ele almakta yarar var. O günlerde zati görüş ayrılıklarının merkezindeki mevzu yasallık tartışmalarıydı. Yasal tabiri töreli, hukuk nizamına makul bir durumu yahut hareketi anlatan tabirdir.[12]  Öbür bir tabirle, câri hukuksal sisteme müsaitliği söz eder.[13]  Meşruiyet ise, ulusa dayanan idarenin kuvvet kaynağını söz etmek için kullanılır ve gerçekte maddece ve kamu vicdanında gerçek bulma, haklı olma halini tabir eder.[14] Mustafa Kemal ile Celalettin Arif Bey’in arasında yaşanan, lakin gayrı aktörlerin de direkt ya da dolaylı katıldığı tartışmanın odağında ise bir sözcük vardı: Olağanüstülük! Meclisin mucize yetkilere sahip olarak toplanması Mustafa Kemal ve arkadaşları açısından “kurucu meclis”e örtülü bir gidişi gösterirken, Celalettin Arif Beyefendi ve arkadaşları açısından bu nitelik Meclis-i Mebusan’nın devamı olmak üzere görünüyordu.

Bu sebepten Mustafa Kemal, Meclis-i Mebusan’ın son yöneticisi Celalettin Arif Bey’e çekmiş olduğu telgraf ile de toprakları işgale uğramış bir halkın direniş hakkını belirtme gereği duymuştu: “İstanbul’un resmen ve fiilen İngilizler tarafından işgaliyle devlet kuvvetlerinin basınç ve esaret altına alınması ve Meclis-i Mebusan’a taarruz olunarak milletin bağımsızlığına ve ulusal namusa tecavüz edilmiş olması ve bu yüzden milletvekillerinin memleketin mukadderatı hakkındaki vazifelerini yapmaya muvaffak olamayacaklarına kanaatle milletin sinesine sığınmaya mecbur olan devlet ve milletin bütün kuvvetlerini karar ve teftişi altında bulunduracak fevkalade bir meclise şiddetle gereksinim doğurmuş olduğundan, fevkalade salahiyetle Ankara’da bir meclis toplanmasına Heyet-i Temsiliye’nin karar verdiği ve icabının icrasının tamimen bildirim edildiği yüksek malûmlarıdır…”[15]  Bu laflarla, Mustafa Kemal Osmanlı Meclis-i Mebusan’ının varlığını açıkça reddetmemesine rağmen çok daha farklı bir yasama organına olan muhtaçlığı işaret etmekteydi. Özetle, durum acilen bütün memleketlerin müspet hukuk kurallarında taraf alan “meşru müdafaa” çerçevesinde açıklanabilir. Buna nazaran, legal müdafaa yasaya münasip olan savunma, haklı savunma ve hücuma uğrayanın türel varlığını kuvvet kullanarak himayesidir.[16]

Misak-ı Milli’nin ilanı sonrasındaki askeri ve siyasi gelişmeleri evvelce öngören Mustafa Kemal, 12 Ocak 1920’de toplanan Osmanlı Meclis-i Mebusan’ına lider olmak istemesinin nedenini de muhtemel bir işgal önünde mebusları Ankara’da içtimaya çağırmak salahiyetini kullanmak isteği olarak açıklamıştır.[17] Böylece Mustafa Kemal, toprakları işgale uğramış olan bir halkın direnme hakkından kaynaklanan yasal müdafaa durumunun gereğini yapmıştı. Bu direnme hakkı hem ulusal hem milletlerarası hukuk mevzuatı açısından müsaitti. Gelgelelim bu direnme yalnızca işgalci güçlere karşı geliştirilen bir siyaset değildi. Laf konusu direnme tıpkı vakitte rejim sıkıntısına da işaret etmekteydi ve yeni meclis kurucu iktidar vasfı da taşımaktaydı. Bu bağlamda Büyük Millet Meclisi’nin birinci toplantısını yapması kadar, bu içtima sonrasındaki günlerde alınan kararlar da artık Ankara’da yeni bir kurucu iktidarın varlığına işaret ediyordu.

Nitekim de Ankara’nın bu “Birinci Meclis”i, Meclis-i Mebusan’dan pek çok cephesiyle münferit özellikler taşıyordu. Her şeyden önce Ankara’da toplanan meclisin ihtilalci bir karakteri vardı. Başkaca Meclis’in ismi farklıydı ve “Büyük” nitelemesi, onun üstünde bir padişah otoritesinin tanınmadığını da zımni olarak şovyordu. Yani bu meclisin padişaha karşı bir sorumluluğu yoktu. Çünkü padişahın iradesiyle değil, Heyet-i Temsiliye Başkanı’nın genelgesiyle toplanmıştı. Içtima noktası de Osmanlı Devleti’nin başşehri İstanbul değil, Heyet-i Temsiliye’nin merkezi Ankara’ydı. Meclis-i Ayan’ın ise ismi bile anılmaz. Bütün bu özellikler, Padişahın, İstanbul’daki hükümetin ve Kanun-i Esasi’nin yasama organının devre dışı bırakıldığını gösterir.[18]

Gerçekten, BMM’nin “kurucu” bir güç olduğunu gösteren en değerli adım  20 Ocak 1921’de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun kabul edilmesiyle atıldı. Gelgelelim o güne kadar geçen müddette, yani 23 Nisan 1920 ile 20 Ocak 1921 tarihleri arasında BMM’nin yeni rejimde iktidar olduğunu gösteren pek çok karar alınmış, kanun çıkarılmıştı. Daha 24 Nisan 1920’de Mustafa Kemal’in konuşmasında sunduğu teklifin Meclis kararına dönüşmesi;[19] 25 Nisan tarihli ve 5 numaralı karar ile “kuvve-i icraiye” oluşumuna karar verilmesi;[20] 2 Mayıs 1920 tarih ve 3 sayılı “Büyük Millet Meclisi İcra Vekillerinin Suret-i İntihabına Dair Kanun” ile bakanlar şurasının türel niteliğe kavuşturulması;[21] 5 Eylül 1920’de Nisab-ı Müzakere Kanunu’nun kabul edilmesi[22] ve nihayet 20 Ocak 1921’de Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun yürürlüğe girmesi[23] Birinci Meclis’in İstanbul’daki iktidardan çok daha farklı temeller üzerine  inşa edildiğine işaret eder. Bu örneklerle kabul edilen öteki kanun ve kararlar Ankara’daki yeni siyasal yapının süreksiz olmadığının yurda ve yerküreye duyurulmasını sağlamıştır.

Sonuç

Yukarıdaki tahlil Ankara’da açılan BMM’nin tarihi süreçlerde devamlılık ve kopuşun bir arada yaşandığı gerçeğinin bir öbür örneği olarak görülebilir. 1. Meclis, Osmanlı anayasal ve parlamenter geleneğinin bir kesimi olmasıyla devamlılık içeren bir gelişme olsa da, monarşik rejimden ayrılışı ve yeni bir iktidar üretmesi tarafıyla de kopuşu temsil eder. Bu kopuş, Meclis’in içtimaya davet edilmesinden başlayıp, takip eden seçimlere ve içtima mahalline kadar çabucak her aşamada kendisini somut olarak gösterir.

Bu sonuç aslında tarihçilik ve tarihyazımı açısından beklenmedik bir durum değil. BMM’nin açılmasıyla ilgili asıl tartışma bu meclisin varlığının yasal olup olmadığıdır. Osmanlı Devleti’nde câri olan olumlu hukuk (Kanun-i Esasi, kanunlar ve öteki hukuk kuralları) açısından bakıldığında Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mart 1920’deki genelgesinden başlayarak meclisin toplanmasına kadar geçen süreçte atılan adımlar yasal değildir. Fakat âlemşümul hukuk kuralları ve doğal hukuk anlayışı istikametiyle hususa yaklaşıldığında, BMM’nin toplanması, toprakları işgale uğrayan bir halkın direnme hakkı olarak görülür. Bu direnme hakkı, Osmanlı yasal mevzuatının da üstünde bir kavramla açıklanabilir. O da legallik unsurudur.  Bu bakımdan BMM’nin açılması legaldir ve bu meclisin örgütlediği direniş de bir legal müdafaa örneğidir.

Dahası, bu kurumun varlık nedenlerinden birinin de rejim sorunu olduğunu unutmamak gerek. 1. Meclis ve organları, egemenlik uğraşının de bir tarafı olarak açık ya da örtülü bir halde yeni rejim teklifiyle topluluğun önüne çıkmıştır. Kuruculuk vasfı da bu anlayıştan kaynaklanır. Nihayet, her Kurucu Meclis üzere, meşruiyetini kendi koyduğu kurallardan alır; bu da ona yasallık sağlar. 

KAYNAKÇA

Akşin, Sina, İstanbul Hükümetleri ve Ulusal Savaş, II. Cilt, Cem Yayınevi, İstanbul, 1992

Altay, Şakir, Hukuk ve Toplumsal Bilimler Sözlüğü, Malumat Yayınevi, Ankara, 1983

Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk, Kaynak Yayınları, Ankara, 2015

Goloğlu, Mahmut, Üçüncü Meşrutiyet. 1920. Ulusal Uğraş Tarihi III, İstanbul, 1970

Güneş, İhsan, 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir, 1985

Kili, Suna ve Onur Gözübüyük, Sened-i İttifak’tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri, Yenilenmiş 3. Pres, İstanbul, 2006

Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi

Tanör, Bülent, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), 4. Ağırlık, İstanbul, 1996

Tarih IV. Türkiye Cumhuriyeti, İstanbul, 1934

Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi

Yılmaz, Ejder, Hukuk Sözlüğü, 2. Ağırlık, Ankara, 1982

* Bu yazı Ankara gazetesi Solfasol ve Tarih Vakfı işbirliğiyle yayımlanmıştır. Müellife, Solfasol’a ve Tarih Vakfı Ankara Şubesi’ne teşekkür ederek…


[1]* Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü.

[2]Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Ulusal Savaş, II. Cilt, Cem Yayınevi, İstanbul, 1992, s. 404.

[3]Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Kaynak Yayınları, Ankara, 2015, s. 322.

[4]Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, Devre:4, Cilt:1, s. 495

[5]Nutuk, s. 322.

[6]Mahmut Goloğlu, Üçüncü Meşrutiyet. 1920. Ulusal Uğraş Tarihi III, İstanbul, 1970.

[7]Tarih IV. Türkiye Cumhuriyeti, İstanbul, 1934, s. 51.

[8]İhsan Güneş, 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Düşünsel Yapısı (1920-1923), Eskişehir, 1985, s. 47.

[9]Suna Kili-Şeref Gözübüyük, Sened-i İttifak’tan Günümüze Türk Anayasa Metinleri, Yenilenmiş 3. Basınç, İstanbul, 2006, s. 91.

[10]Nutuk, s. 326.

[11]Nutuk, s. 329

[12]Şakir Altay, Hukuk ve Içtimaî Bilimler Sözlüğü, Haber Yayınevi, Ankara, 1983, s. 294.

[13]Ejder Yılmaz, Hukuk Sözlüğü, 2. Pres, Ankara, 1982, s. 319.

[14] Altay, a.g.e., s. 294

[15]Nutuk, s. 326.

[16] Altay, a.g.e., s. 294.

[17]Mustafa Kemal bu niyetini Nutuk’ta şu laflarla açıklar: “İşte bu vazifeyi yaparken, milletçe yanlış anlaşılmaya yol açmamak için önlem olarak da bir şey düşünmüştüm. Meclis-i Mebusan Riyasetine seçilmek. Bundan maksat, dağıtılan mebusları Meclis-i Mebusan Reisi sıfat ve salahiyetiyle davet etmekti. Gerçi bu önlem, lakin görünüşü korumada ve muvakkat olarak yararlı idi. Gelgelelim, her halde buhranlı devirlerde, yararı süreksiz olsa da, her türlü önlemin alınmış olması lüzumsuz sayılamaz.” Nutuk, s. 278.

[18] Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (1789-1980), 4. Ağırlık, İstanbul, 1996, s. 187

[19] Laf konusu önerge şöyledir:

1-Hükümetin kurulması zarurîdir.

2-Geçici olarak bir hükümet lideri seçmek yahut Padişah’a bir vekil tanımak mümkün değildir.

3-Meclis’te ağırlaşan ulusal iradenin, direkt sahihe vatanın mukadderatına el koymuş oluğunu kabul etmek temel unsurdur. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin üstünde kuvvet yoktur.

4-Türkiye Büyük Millet Meclisi yasama ve yürütme salahiyetlerini kendinde toplar.

5-Meclisten seçilecek ve vekil olarak görevlendirilecek bir heyet, hükümet işlerine bakar. Meclis lideri, bu heyetin de lideridir.

Not: “Padişah ve halife, ağırlık ve zorlamadan kurtulduğu hengam, Meclisin düzenleyeceği kanuni esaslar içerisinde yanını alır.” Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, I. Devre, I. Cilt, s. 32

[20]Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, I. Devre, I. Cilt, s. 55-61

[21]Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, I. Devre, I. Cilt, s. 185

[22]Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, I. Devre, 3. Cilt, s. 555-557

[23]Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, I. Devre, 7. Cilt, s. 334-339