14 soruda Kısa Çalışma Ödeneği: Nedir, kimler yararlanabilir, nasıl uygulanır, nelere dikkat edilmeli?

Bora Ekmekci*

Koronavirüs salgınının iktisatta yarattığı sarsıntının akabinde gündeme gelen kitlesel işsizlik riskine karşı istihdamı teşvik için şirketlerin ‘Kısa Çalışma Ödeneği’nden yararlanma koşulları kolaylaştırıldı.

4447 sayılı kanuna eklenen süreksiz 23’üncü unsuruna nazaran; 30 Haziran 2020’ye kadar tasdikli olmak üzere, Covid-19 kaynaklı zorlayıcı sebep gerekçesiyle Kısa Çalışma Ödeneği uygulanabilecektir. Şayet bunalım devri uzarsa, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile bu müddet bir 3 ay daha uzatılabilecek.

1) Kısa Çalışma Ödeneği nedir?

Kısa Çalışma Ödeneği, mevzuatta olan; umumi ekonomik, sektörel yahut bölgesel bir bunalım ya da zorlayıcı sebeplerle iş konumunda çalışma mühletinin değerli ölçüde azaltılması yahut durdurulması halinde başvurulacak, istihdamın korunmasına yönelik bir tatbiktir. Kısaca özetlemek gerekirse, devlet, bu buhran devirlerinde çalışanlarını çıkartmak durumunda olan patronlara, “Senin çıkarttığın personellerden işsizlik ödeneğine tutarlı olanlara ben zati işsizlik maaşı ödeyecektim, sen hiç bir işçini bu süreçte çıkartma, işsizlik maaşına müsait olanların maaşlarını ben ödeyeyim, sen çalıştırmadığın ve işsizlik ödeneğine mütenasip olan işçinin için maaş, prim ve vergi ödeme lakin işçi senin kadronda dursun, bu buhran devri geçince de, sen alışılagelmiş çalışmana devam et, ama buhran periyodunda ne sen mağdur ol, ne de işçinin mağdur olsun” diyor.

2) Kısa Çalışma Ödeneği’nden hangi işçi faydalanabilir?

Kısa Çalışma Ödeneği’nden işsizlik maaşına mütenasip olan işçi faydalanır. Yani, son 3 sene içerisinde 600 gün işsizlik sigortası ödemesi bulunanlar ile, son 120 günde iş akdi kesintisiz devam edenler faydalanabilir. Lakin, Covid-19 kaynaklı zorlayıcı sebep nedeniyle bu vadelerde esnekliğe gidildi ve son 3 senede 450 gün işsizlik sigortasının ödenmesi ve son 60 gün iş akdinin kesintisiz devam etmesi koşulu ehil hale getirildi.

3) Koşula mütenasip olmayan emekçilerin maaşları ödenecek mi?

Bu koşulu taşıyan tüm işçi, Kısa Çalışma Ödeneği’nden faydalandırılabilir. Gelgelelim, bu işçinin müracaat öncesinde tespit edilmesi de büyük değer taşımaktadır. Zira, Kısa Çalışma Ödeneği’ne başvurup, iş noktasında faaliyetini büsbütün durdurmayı seçen patronlar, bu programa mütenasip olmayan işçisini de çalıştırmamalı ve aylık ecirlerini ödemelidir. İşyerinin bir kısmında faaliyeti durdurma ya da faaliyeti en az 1/3 nispetinde azaltma seçeneği seçilirse, departman bazında hareket edilebilir, vardiya sistemi uygulanabilir.

İŞKUR’a yapılacak müracaatta, tüm işçi üzerinden müracaat yaptığınızda, çalışanın tutarlılık durumlarını bilemediğiniz için, yukarıdaki planlamayı yapamayacağınız üzere, İŞKUR’a yeni listeyi 2. defa iletmeniz de ağır müracaat yapılan bu periyotta müracaatınızın teftiş heyetine gönderilmesi sürecini uzatacak, bu süreçte işçinizin İŞKUR’dan alacakları maaşları da gecikmeli almasını sağlamış olacaksınız. Tekrar SGK’ya yapılan bildirimlerinizin de günahlı olabilmesine sebep olabilecektir bu gecikme.

4) Müracaat nereye, nasıl yapılır?

Müracaat, SGK iş noktası evrakı bazında, her bir iş alanınızın bağlı bulunduğu İŞKUR’a e-posta aracılığı ile yapılır. (İŞKUR, müracaatların online sistem üzerinden yapılabileceği bir ekran da yapmaktadır.) Müracaat esnasında, iş bölgenizde faaliyeti külliyen durdurup durmadığınız, ya da kısmi çalışma uygulayıp uygulamadığınızı belirttiğiniz müracaat formunu doldurup, elverişli işçi listeniz ve kanıtlayıcı dokümanlar (devlet tarafından bu süreçte kapatılan iş bölgeleri için bu genelgeler, işlerinizin azaldığını kanıtlar dokümanlar ve idare kararları gibi) kaşeli ve imzalı bir biçimde mailin ekine ekleyip, bağlı bulunduğunuz İŞKUR’un mail adresine göndermeniz gerekmektedir.

5) Her iş bölgesi için müracaat yapılabilir mi?

Kısa Çalışma Ödeneği’inden; vergi ya da SGK prim borcu olanlar da dahil, tüm şirketler faydalanabilir.

6) Geçmişe dönük müracaat mümkün mü?

Kısa Çalışma Ödeneği, 19 Mart’tan itibaren uygulanabilir. Yani, geçmişe dönük bir tarihle de patronlar müracaatlarını yapabilmektedir.

7) Ödenek almaya devam etmenin kuralları neler?

Kısa Çalışma Ödeneği’nden faydalanan patronlar, bu devir boyunca hiç bir işçisini işten çıkartamaz. Bu nedenle, geçmişe dönük bir tarihte başvuran patronlar, müracaat tarihinden sonra işten çıkartma yapıp yapmadıklarını denetim etmelidir. Gelgelelim, bu durum şirket umumunda değil, SGK iş yanı evrakı bazındadır. Yani, yalnızca bir iş konumunuzda Kısa Çalışma Ödeneği uyguladınız diyelim, sair iş konumunuzda yapacağınız işten çıkartmalar bir sorun oluşum etmemektedir.

8) Ödenek almaya ne devir başlanır?

Covid-19 nedeniyle (zorlayıcı sebep olarak kabul görmektedir) kısa çalışma yapılması halinde, İŞKUR kısa çalışma ödeneğini 4857 Sayılı İş Kanunu’nun 24’üncü unsurunun bir numara fıkrasının (III) numaralı bendi (işçinin çalıştığı iş bölgesinde 1 haftadan ziyade vade ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa) ve birebir kanunun 40’ıncı unsurunda (24 ve 25 inci unsurların (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebepler hasebiyle çalışamayan yahut çalıştırılmayan emekçiye bu bekleme vadesi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım fiyat ödenir.) öngörülen 1 haftalık müddetten sonra ödemeye başlayacaktır. Bu nedenle, İŞKUR kısa çalışmanın başladığı tarihi takip eden günden itibaren 8. günden itibaren başlayarak 90-7=83 günlük mühlet için kısa çalışma ödeneği ödeyecektir. Bu 7 günlük müddette emekçi iş bölgesinde kanunen çalışmamış olsa bile yarım günlük fiyata hak kazanmış olmaktadır.

9) Ödenek hafta tatillerini de kapsıyor mu?

4857 Sayılı İş Kanunu’nun 46’ncı hususunun dördüncü ve beşinci fıkraları şöyledir:

“Zorlayıcı ve ekonomik bir sebep olmadan iş tarafındaki çalışmanın haftanın bir yahut birkaç gününde patron tarafından tatil edilmesi halinde haftanın çalışılmayan günleri fiyatlı hafta tatiline hak kazanmak için çalışılmış sayılır.

Bir iş alanında işin 1 haftadan ziyade bir vade ile tatil edilmesini gerektiren zorlayıcı sebepler ortaya çıktığı devir, 24 ve 25’inci unsurların (III) numaralı bentlerinde gösterilen zorlayıcı sebeplerden dolayı çalışılmayan günler için çalışanlara ödenen yarım fiyat hafta tatili günü için de ödenir.”

Bu husus çerçevesinde; Covid-19 nedeniyle (zorlayıcı sebep) personelin iş alanında çalışamaması durumunda çalışılmayan müddetler hafta tatili açısından çalışılmış üzere kabul edilmekte ve buna nazaran fiyat ödenmektedir.

10) Prim gün sayısı nasıl hesaplanacak?

4857 sayılı Kanunun bu kararına istinaden, personelin iş mekanında çalışmadığı halde fiyat ödenmesi nedeniyle toplumsal güvenlik mevzuatı açısından her ne kadar fiili çalışma olmazsa bile zorlayıcı sebebin varlığı ve ecrin yarım fiyat de olsa ödenmesi nedeniyle prim gün sayısı 3,5=4 gün değil 7 gün üzerinden bildirilmesi gerekir.

Elbette yarım gün ödenen ecrin 7 güne tekabül eden meblağı, hiçbir formda taban ecrin günlük meblağının (prime esas karın alt sınırı) 7 günlük fiyatına isabet eden (98,10 x 7 = 686,70 TL) fiyatın altında olmayacaktır. Yani, en az taban olarak bu fiyatın prime esas çıkar olarak bildirilmesi gerekir. Elbette, bu meblağın üstünde bildirim yapılmışsa aslında bir mesele oluşum etmeyecektir.

Covid-19’a bağlı zorlayıcı nedenin başladığı ve kısa çalışmaya geçildiği tarihten itibaren, patron 1 hafta müddetle emekçilerine kanunen ödemesi gereken yarım fiyat ecri istemesi halinde tam fiyatını ödeyebilir. Yarım fiyat ödemesi nispi emredici karar olup, personel lehine tam fiyat ödemesinde rastgele bir yasal beis bulunmamaktadır.

11) Kısa Çalışma Ödeneği’nden faydalanan işçi İŞKUR’dan ne kadar maaş alır?

Kısa Çalışma Ödeneği’nden faydalanan ve hiç çalıştırılmayan çalışanın, son 12 aylık ortalama brüt maaşının %60’ını İŞKUR, kesinti yapmadan çalışanın banka hesabına yatırır. Örnek üzerinden gidersek, son 12 aylık ortalama brüt maaşı 5 bin TL olan bir işçi için, İŞKUR 3 bin TL maaş ödemesi yapmaktadır.

Bu ödeme fiyatı, kısmi çalışmama durumunda, o nispette düşecektir. Çalışanın çalıştığı günlerin ecrini patron, çalışmadığı günlerin fiyatını ise İŞKUR, bu hesaba nazaran ödeyecektir.

12) Çalışanın maaşında kayıp oluyor mu?

Lakin, bu %60’a tekabül eden kısmı için, İŞKUR 1,5 brüt minimum ecri geçemez halinde bir limit koymuştur. Örnek üzerinden gidersek, son 12 aylık brüt maaşı 10 bin TL olan bir çalışanın, %60’ı 6 bin TL ederken, İKUR üst limit olan 1,5 brüt taban ecri, yani 4 bin 380,99 TL işçiye ödemektedir.

Yani, maaşı düşük olan çalışanda çok az bir kayıp yaşanırken, maaşı yüksek olan çalışanda işçinin yaşayacağı kayıp daha çokça olmaktadır. Lakin, işçinin bu duruma itiraz bahtı da bulunmamaktadır. Kısa Çalışma Ödeneği, patrona verilmiş bir haktır.

13) Patron, işçinin eksik alacağı fiyatı tamamlayabilir mi?

Covid-19 nedeniyle 3 aylık mühlet için faaliyetini külliyen durduran patronların, çalışanlarına fiyat ödemesi yapmasının tespit edilmesi halinde (örneğin; fiyat hesap pusulasına, fiyat ödeme bordrosuna, yasal deftere işlemesi gibi) kısa çalışma talebi baştan itibaren geçersiz sayılacaktır. Yani, faaliyetini büsbütün durduran patron, işçisinin eksik alacağı fiyata ait bir ek ödeme yapamaz.

Lakin, Covid-19 nedeniyle 3 aylık müddet içinde iş tarafında çalışma mühletinin en az 1/3 olacak biçimde azaltılması halinde patron, çalışanlarına ödenmeyen %40 (İŞKUR tarafından ödenen meblağ %60) nispetindeki fiyat kaybını telafi etmek gayesiyle kısa çalışma tazminatı, prim yahut ikramiye ismi altında bir ödeme yapabilir. Bu ödemeyi aşağıdaki iki prosedürle yapabilir.

1. Formül: Kısa çalışma periyodundan sonra laf konusu fark için örneğin Temmuz ayı için “avans” ödemesi biçiminde ödeme yapılabilir. Avans, hak edilmemiş fiyat olduğundan ödendiği ayda prime tabi olmayıp, ödeneceği ay olan Temmuz ayının fiyat bordrosuna yansıtılarak prime tabi tutulur.

2. Yol: Kısa çalışmanın yapıldığı devir ecirlerine yansıtılabilir. Burada prim gün sayısı artmaz, yalnızca bildirilen prim gün sayısı kadar ve bu güne tekabül eden prime esas karın üst sonuna kadar bildirim yapılmalıdır. Patron bunun yanında kısa çalışma tazminatı, prim ve ikramiye niteliğinde değil, çalışılan mühletler için daha yüksek bir fiyat belirleyerek çalışanlarının bu cephedeki fiyattan kaynaklı mağduriyetlerinin azaltılmasını gönüllük esasına nazaran, atıfet (iyilik-bağış) olarak sağlayabilir.

14) Kısa Çalışma Ödeneği periyodunda, SGK bildirimleri nasıl yapılır?

Faaliyetin külliyen durması halinde, çalışılan gün 0 olarak, eksik gün ise, 30 olarak bildirilir. Eksik gün nedeni ise, “18 – Kısa Çalışma Ödeneği” seçilir. Kısmi çalışma uygulanan periyotlarda de birebir mantık ile bildirim yapılacaktır. Eksik gün sebebinin birden ziyade olduğu durumlarda ise, “27- Kısa Çalışma Ödeneği ve gayrı nedenler” kodu seçilecektir.


* Proventus Danışmanlık