23 Nisan 1920 ve Büyük Millet Meclisi: Yüzüncü yılında hatırlamak ve anlamak

Emel Akal

31 Ekim 1918’de galip devletlerin dayattığı mütareke koşullarını kabul etmeyen er, sivil pek çok Türkiyeli siyasi aktör, 1919 yılı yaz başında işgal ordularının ve onlarla işbirliği yapmakta olan İmparatorluğun merkezi gücünün, yani Halife Sultanın ve onun hükümetinin elinin yetişemediği kadar uzağa çekildi. Başında Mustafa Kemal’in bulunduğu bir askeri yapının yanında, Anadolu’nun garp vilayetlerinde Redd-i İlhak, şark bölgelerinde Müdafaa-i Hukuk ismi altında eşraf, mütegallibe ve aşiretler örgütlendi. Toplanan Erzurum ve Sivas Kongreleri ile direniş kararlılığı tepe noktasına vardı. Anadolu’daki bu toplanma ve karar alma süreçlerinin incelenmesi, bir toplumsal direnişin hangi aşamalardan geçerek örgütlendiğini anlatan bir laboratuvar üzeredir.

Evvel Erzurum’da mahallî, bölgesel içerikli bir kongre toplandı. Kendine inancı yenilenen güçler bir buçuk ay üzere kısa bir devir sonra, Sivas’ta merkezi ve ulusal çıkarların öne çıkarıldığı bir kongre ile uğraşın programını ve başkanlarını de belirlediler. Sivas Kongresi sonrasında kurulan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC) Heyeti Temsiliyesi, İstanbul Hükümeti ile anlaşarak seçim kararı aldı. Bu karar hayati ehemmiyete sahipti, zira memleketin savaştan yenik çıktığı ve işgal altında olduğu 1919 koşullarında siyaset kurumu meşruiyetin dayanağını seçimlerde aramaktaydı.

Seçim sonrasında Meclis-i Mebusan Ocak 1920’de İstanbul’da açıldı ve “Misak-ı Milli” ismiyle bilinen, direnişin hangi koşullarla biteceğini kararlaştıran kararlar aldı.

İstanbul’da çalışmakta olan Meclis-i Mebusan’ın 16 Mart 1920 de işgal kuvvetlerince basılması ve Meclisin Ankara’yla kontağını sürdüren Rauf Beyefendi üzere önde gelen şahsiyetlerin tutuklanması üzerine bir küme mebus Meclisin Ankara’da toplanmasına karar verdiler. Meclis-i Mebusan’ın kapatılması ile artık işgal altındaki İstanbul’da siyaset yapma imkanının kalmadığını gören kimi mebuslar Ankara’ya geçti. Bu sayı Meclis-i Mebusan’ın fakat beşte biriydi[1] (Tuncer, 2003; 333. Akın, 2001; 50). Aslında Meclis-i Mebusan’da Ankara’daki Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC) heyeti ile birlikte hareket eden küme da 88 mebustan ibaretti. Binaenaleyh, 23 Nisan 1920’de Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi (BMM), büyük ölçüde Ankara tarafından yapılan 2. seçimde seçilen mebuslardan oluşmuştu.

Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgi evrakı olan Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından bir yıl dört ay 22 gün, Erzurum Kongresi’nin toplanmasından dokuz ay sonra, 23 Nisan 1920’de Ankara’da “Büyük Millet Meclisi” ismiyle açılan Meclis, işgal koşullarına direnmeye kararlı, İstanbul’un dışında 2. bir iktidar odağı yaratan güçlerin merkezi oldu.

Mustafa Kemal’in liderliği

Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak bastıktan sonra direnişten yana olan askeri takımın kumandanıydı. Birebir vakitte Erzurum ve Sivas Kongrelerine reis seçilmişti; böylelikle liderliği sivil ve er aktörlerce de kabul edilmişti. Seçimlerden sonra Meclis-i Mebusan’ın İstanbul’da işgal koşullarında çalışamayacağını ısrarla belirtmiş ve mebus seçilmesine rağmen İstanbul’a gitmemişti. Öngörüsünün gerçekleşmesi üzerine İstanbul’dan Ankara’ya gelmek zorunda kalanlar bu tarihten sonra Mustafa Kemal’i uğraşın tartışmasız başkanı olarak kabul ettiler..  

23 Nisan 1920 tarihinde Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin toplanması ile birlikte siyasetin merkezi İstanbul’dan Ankara’ya kaydı. Memlekette ikili bir iktidar oluştu. Ankara’da Meclis, onun hükümeti, vekâletler, bürokrasi, ordu vardı; yani bir devletin bütün resmi kurumları faaliyete geçmişti.

Rusya’da gerçekleşen Devrimlerin tesirleri

1917 Şubat ve Ekim aylarında Çarlık Rusya’sında gerçekleşen devrimlerin Anadolu’ya, binaenaleyh BMM’ne kıymetli tesirleri oldu. Şubat 1917 Devrimi’nden itibaren Rusya’da yaşayan bütün Müslümanlar (Tatar, Kazak, Azeri, Kafkasyalı, Vitoyak, Çeremiş, Oset, Tacik, Kabartay, Türkmen, Kırgız, Özbek ve Yakut, Çuvaş, Kıpçak, Mari vb) örgütlenmiş, kongreler, kurultaylar, konferanslar düzenlemiş ve komiteler, Şuralar/Sovyetler kurmuşlardı. Bu süreçte Rusya Müslümanları kendi talepleri doğrultusunda uğraş araç ve prosedürlerini öğrendiler. Bütün bu faaliyetler Anadolu’da merkezi iktidara baş kaldıran kesim için örnek oluşum etti. Erzurum ve Sivas Kongrelerinin demokratik ortamı, 1919 umum seçimi ve Ankara’da açılan BMM’nde mebuslara “milletvekili”, nâzırlara “vekil” denmeye başlaması kuzey komşuda üç yıldır yaşanan tecrübe dikkate alınmadan bedellendirilemez.

1920 Ankara’sı

 BMM’nin toplandığı Ankara nasıl bir kentti? BMM’yi kuran, Bolşevizm’e sempati ile bakan uğraşın önder takımını oluşturanlar nasıl kişilerdi? 1920’de yirmi yaşında bir genç olan Enver Behnan Şapolyo, o günlerin Ankara’sını ve kişilerini şöyle anlatıyor:

Başta kalpak, belde tabanca, külot pantolon, ayakta çizmeler … fesli adam yok üzere … bunlardan diğer keçe kulaklı, laz başlıklı, haki çuhadan yapılmış türlü askeri serpuşlar … Bir bakarsın kapıdan bir kuva-yı ulusala kaptanı içeri girer, göğsünde iki sıra fişenkler, belinde bir Çerkes kaması ve yanında bir bomba asılıdır. Bu güçlü adamdan kimse ürkmez, esasen hepimizin kıyafeti bu adama benzemekte idi. Herkesin muhakkak belinde bir tabancası vardı. Mebuslar tabancalı idi. Görüşülen problemler yalnız cephe havadisi ve Meclis müzakereleri idi.

Ulusal uğraşta yeni bir ruh taşıyorduk. Bu ruh yeni kıymet kararları idi. Eski hayata büsbütün düşman, yeni bir hayata susamıştık. Bu ruh haleti bizde pek şiddetli ve hareketli idi. Kabına sığamayan kişilerdik. Bu hal, ihtilâl devrinin korkusuz ve yıkıcı galeyânı idi. Ağır yürüyen ve hafif konuşan pek azdı. En ufak bir hadise bizi çılgına döndürüyordu. Derhal yıkmak ve yok etmek istiyorduk. Yaşayışımız pek sade, o kadar ki, sefalete düşen bir insan üzere fakir hayatı. Hepimiz memleketlerimizden getirdiğimiz elbiseleri, yahut satın aldığımız birer avcı ceketini giyiyor, kilot pantolonlarımızın üzerine bir yün çorap çekiyorduk. Yakalıklı ve kravatlımız pek sayılı idi. Şık giyinen kimse yoktu. Yediklerimiz pek sade idi. Kaldığımız yan boş bir han odası, ortasında bir portatif karyola, bir de iskemleden ibaretti.

Atatürk o vakitler kırk yaşlarında idi. Suriye cephesinde böbreklerinden rahatsızlandığı için çok zayıftı. Hep avcı ceketi ve kilot pantolon giyer, üzerine de bir yün çorap çekerdi. Elinde bulunan bir yeşil tesbihi çekerdi. Neşeli ve hareketli değildi. … Mustafa Kemal bir bağ hanesinde birebir fakir hayatı yaşamakta idi (Şapolyo, 1967; 145, 177, 180, 186, 192).

Komintern hizmetlisi olarak İstanbul üzerinden Ankara’ya gelen heyetin üyelerinden biri olan Fransız sosyalisti Magdeleine Marks’ın gözünden Ankara’yı tanımaya çalışmak ise acı vericiydi:

Hakikaten de Ankara burası mıydı? Bu tuhaf, ağır taş yığınları, bu çıplak arazi, bu bomboş grilik, bu hüzün müydü? Sağda solda görülen bu ha yıkıldı ha yıkılacak harabelerin arasından uzanan ortası tümsek geçit, yol muydu, sokak mıydı? Yani yeni başşehrin kişileri geniş kuşaklarını kemer üzere bağlamış, kocaman cepli şalvarlar giyen bu köylüler miydi? Bu kentin dükkânları, bu girişleri mağaraya benzeyen izbe delikler miydi?

Bizler gazetelerde bu memlekette bir devrim olduğunu okumuştuk. Pekala nasıl oluyor da gözlerimizin önünde çok sefalet varken, böylesine perişan bir gerilik gözlenirken, bu koskocaman açılmış gözlerde bu kadar az umut olabiliyor? Burada güya Rusya’dan bir zaviye bulmuş üzereydik: Kaynar çayın buharında ve sigara izmaritlerinin dumanında sürüp giden bitmek tükenmek bilmez konuşmalar, şaşırtıcı kibarlık şovları, tutkuyla savunulan fikirler, gecenin içinde yankılanan müzikler.

Yorgun ve sıska eşeğini dürtükleyerek yol alan şu yaşlı ve şaşı adam ile birkaç adım geçmişinden gelen bir güruh örtünün altında gizlenmiş bayanlar, trahomun kemirip tükettiği sapsarı suratlı evlatlar… Suratları yolun taşlarıyla birebir renk, sırtları forsaya çakılmış kölelerinki üzere iki büklüm kişicikler…

Bugün bir mektebi ziyaret ettik. Mektep pislik içinde ve yamru yumru, daracık bir sokaktaydı. Mektebin tek sınıfı, iki tane küçücük pencereden az ışık alabilen bir odaydı. İçerisi çok berbat kokuyordu ve bu ortamda nefes almak bile çok güçtü. Üstleri başları yırtık pırtık otuz kadar evlat ve yirmi kadar tabure vardı. Bir kara tahta, bodur masalar, birinci bakışta yaşlı bir büyücüye benzeyen bir hoca… Genizden gelen bir sesle tutuk, kekeme bir okuyuş. Ders Kuran dersi. Evlatların her birinin önünde sararmış, koskoca birer kitap vardı… tüm sınıf daima bir ağızdan ve ağlamaklı bir sesle birlikte okuyorlardı (Marks, 2007; 96, 97, 99-100, 103, 111).

İşte Meclis, 600 yıllık imparatorluğun yalnızca er devşirilecek bir nokta olarak baktığı bu türlü bir yanda çalışmaya başlıyordu.

Büyük Millet Meclisi kimi temsil ediyordu?

BMM, memleketin işgal altında olduğu sıkıntı koşullarda yekvücut olduğunu kanıtlamak için “particiliği” reddederek çalışmalarına başladı. Aslında BMM açılmadan evvel, Sivas Kongresi’nde hem “ittihatçılık”, hem de “particilik” reddedilmişti. Bir cins “cephe” kurulmuş, vatan toprağı işgalden kurtuluncaya kadar birlik ve beraberlik içinde davranmak gerektiğine her kanattan siyasi, birlikte karar vermişti. Bu doğrultuda hazırlanan yemin şöyleydi: “… vatanın bugün duçar olduğu mesaib [musibetler] ve felaketin müsebbibi bulunan İttihat Terakki Cemiyeti’nin ihyasına çalışmayacağıma ve mevcut fırka-i siyasiyeden [siyasi partilerden] hiçbirisinin amâl-i siyasiyesine hadim olmayacağıma [siyasi emellerine hizmet etmeyeceğime]) vallahi, billahi” (İğdemir, 1999; 18).

Bu tavır, bundan yüz yıl evvel işgal altına alınmış bir devlette birlik ve beraberliği sağlamak kararında olanların nasıl bir sağduyu ile hareket ettiğinin en büyük kanıtıdır. BMM’nin çoğunluğunun hangi toplumsal çıkar öbekleri ismine uğraş ettiğine baktığımızda ise, alınmış olan bu karar işi zorlaştırmaktadır. Zira Meclis’te pek çok küme vardır lakin açık ve net programlara sahip olan partiler yoktur.

Osmanlı Devleti’nde 1876’da başlayan, 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı ile devam eden süreç, anayasalı ve parlamentolu bir sisteme geçiş süreciydi. Osmanlı Devleti de 1789’da başlayan, bütün iktidarı elinde tutan kral/imparator/hükümdar/padişah vb.nin elinden iktidarın alınarak burjuvazinin egemenliğindeki halka verilmesi sürecini yaşadı. Avrupa’da kuvvetin tek elde toplanması bölgesine dağıtılması, ‘kuvvetler ayrılığı’ kavramı ile bilenen iktidarın yasama, yürütme ve yargının eline verilmesi, güçlerin birbirini denetim evresi başladı. Aşağı yukarı yarım asırdır son aşama sancılı, inişli çıkışlı geçen uğraşlarla Osmanlı Devleti mutlakiyetten meşrutiyete geçişin taşlarını döşedi. Bu sürece son noktasını koyan ise 1920’de Ankara’da açılan BMM oldu. Meclis’in çekirdek başkan takımı bu sefer yalnızca meşrutiyeti değil, cumhuriyeti hedeflemişti. “Hakimiyet kayıtsız kuralsız milletindir” demek, iktidarın Halife Sultanın elinden alındığı ve saltanatın sonlandırıldığı manasına gelmekteydi. Bu ise ismi o denli konmamış bir cumhuriyet yönetimi demekti. Elbette saltanat ve hilafetle temsil edilen eski çıkar muhitleri böylesi bir süreçte egemenliklerini kaybedecekleri için bu sürece karşı durdular..  

BMM’deki savaş, Osmanlı Devleti’nin kapitalist çağdaşlaşma gayretinin son safhasıydı. İstanbul ve Anadolu’da giderek güçlenen sanayi, ticaret, tarım burjuvazisi artık iktidar adayıydı. Her ne kadar kuzey komşudan gelen eşitlikçi rüzgarlar çok kuvvetli esse de, sonuçta iktidara aday olan emekçiler değil burjuvaziydi. 1920-1923 BMM sürecinde “Cumhuriyetçiler”le “Saltanatçılar” arasındaki savaşı “Cumhuriyetçiler” kazanacaktı.

20. yüzyılın birinci çeyreğinde bütün yerkürede yükselen siyasi rejim “cumhuriyet”ti. Türkiye’nin yanı başında Rus Çarlığı’nın bölgesine kurulan ‘Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği’, ‘Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti’ ve benzerleri Ankara’daki Meclis’e esin kaynağı oldular. Üstelik bu tarihte yerkürede yalnızca otuz civarında devlet vardı. Bugün Asya, Afrika’daki devletler o tarihte şimdi Batılı devletlerin sömürgesiydi.

BMM’de 363 milletvekili vardı. Ama içtimalara ekseriyetle 200 civarında milletvekili katılırdı; kararlar da 100’ün biraz üstünde milletvekilinin onayıyla alınırdı. BMM’de kararların alınmasını sağlayan bu çoğunluk kimi temsil etmekteydi? Bu mebuslar kimin çıkarlarının savunucusuydular?

BMM’ne seçilen milletvekilleri esasen askeri ve mülki erkânın içinden gelenler, periyodun kimi aydınları, uğraşa kazanılan memleketin taşra eşrafı ve diyanet adamlarıydı. Hareketin siyasi taşıyıcılığını yapan birinci iki kesim 18 ve 19. yüzyıl Fransız düşünürlerinin görüşlerini yakından bilen, birçoğu Dârülfünun, Mülkiye, Tıbbiye, Harbiye’den sonra Avrupa’da öğrenim görmüş, Osmanlı’nın yetiştirdiği entelektüel kuşağın önde gelenlerini içermekteydi. Bu takımların büyük çoğunluğu laik bir Cumhuriyet fikri ile uzun vakit evvel tanışmıştı.

Bu takımlar, Anadolu’ya geçtiklerinde çok çarpıcı iki durumla karşı zıdda kaldılar: Birincisi Anadolu’da halkın kabul edilemez yoksulluğuydu. Anadolu’da halk yığınları iki bin yıl evvel nasıl yaşıyorsa, hâlâ o denli yaşamaktadır: Karasabanla yapılan tarım, gaz lambalarıyla aydınlanan meskenler, hastane, yol ve benzerlerinin yokluğu… koyu bir taassubun içinde yaşayan bir halk. İstanbullu, Paris’i, Berlin’i görmüş milletvekilleri, Anadolu’nun terk edilmişliği, ihmal edilmişliği, halkın inanılmaz yoksulluğu, çaresizliği önünde samimiyetle sarsılmışlardı (Yakup Kadri’nin Yaban’ını; Halide Edib’in kitaplarını hatırlayalım).

2. çarpıcı durum ise, kuzey komşudan gelen Devrim haberleri ile bu yoksulluktan kurtuluş dermanının Bolşevizm olabileceği mütalaasının yaygınlığıydı. Datalı toplumsal sistemin önemli bir sınıfsal eleştirisi yapılmadan da olsa birinci yıllarda Meclis’te Bolşevizm’e yönelik besbelli bir sempati vardı.

Yeni bir anayasa yapmak için kurulan komite ismine konuşan Burdur milletvekili İsmail Suphi Soysallıoğlu’nun şu kelamlarını Meclisin çoğunluğu paylaşmaktaydı: “Türkiye köylüsü tekrar Balkan’da, tekrar Karadağ’da, yeniden Şark cephesinde, yeniden Yemen’de ölmüş, ölmüş, ölmüştür”. Tanzimat ve meşrutiyet yönetiminde er, ulema ve memur sınıflarının baskısının kalkmadığını anlatan İsmail Suphi, savaş devirlerinde “Türk köylüsü, Kürt köylüsü, alelûmum bu memleketin köylüsü”nün “Jandarmanın kırbacı altında, memurun tazyiki altında, öküzünü satarak, teknesini satarak ölmüş, ezilmiş, harap olduğunu” içtenlikle anlatmakta ve şöyle devam etmekteydi:”Halkın muhtaçlığını düşünmek, yukarı tabakanın aşağı tabakaya sahih inerek, halkı anlamak, dinlemek, birlikte yükseltmek emelleri baş gösterdi. Gelgelelim bunlar ihtilâl gulguleleri ve harp topları arasına karıştı, gitti, hiçbir netice hâsıl edemedi. Efendiler, bugün yerkürenin pek az yanı vardır ki bizim üzerinde yaşadığımız zulümdȋde [zulme mâruz kalmış] topraklar kadar harabȋye düçar olsun [harap duruma düşsün]. Çin’e gitseniz, Japonya’ya gitseniz, Afrika’ya gitseniz, fakat akvamı vahşiyenin [vahşi kavimlerin] oturduğu topraklardan gayri hiçbir toprak bulamazsınız ki bu memleket kadar küllük, harabe, baykuş yuvası olsun” (tbmm.gov.tr).

İsmail Suphi bir öbür konuşmasında Meclisin gayesini ve niyetini şu laflarla söz ediyordu:

Mütareke, bize icbar edilen muahedenin [mecbur bırakıldığımız antlaşmanın]  zalim, katil ahkâmı [hükümleri]  Meclis-i Âlinizi [Yüksek Meclisinizi] buraya toplamıştır. Biz burada esasen bu inkilâp için toplanmadık; esas itibariyle bir müdafaa-i meşrua [meşru savunma] için toplandık. Cihanşümul [evrensel] bir müdafaa için, hakk-ı hayatımızı, bütün yerküre, denizler üzere üzerimize gelse bile, yeniden müdafaa için toplandık, azim ve ısrarla toplandık. Ancak efendiler, burada toplandıktan sonra gördük ki bu memleketi zaafa sürükleyen yalnız tesvilât-ı hariciye [dışardan gelen yalanlar, hileler] değildir. Memleketin illetlerinin, dahili su-i yönetimin [içerdeki makûs idarenin)] büyük bir tesiri vardır. Gözümüzün önünde akan kanların, yıkılmış yuvaların; köylülerin eminlerinin tesiriyle kendiliğimizden; ıslah ve inkilâp zaruretini anladık ve yeni bir yönetim kurmak için bir ekip istihzarat [hazırlıklar] yapmağa başladık. Binaenaleyh, bugün Meclis-i Âliniz müdafaa için toplanmış olmakla bir arada, bu memleketi, bu milleti yaşatmak için en güzel esas nerede ise onu bulmağa ve lede’l-hâce [ihtiyaç olduğu için] her şeyden inkılap yapmağa her şey ve her şey yapmağa karar vermiştir.

Yüz yıl evvel Ankara’da bir araya gelen milletvekilleri, yüz yıl sonra bugün ortadan kaldırılan BMM’nin temellerini bu heyecan ve inançla attılar. Türkiye yüz yıl öncesinden geçmişe gidemez. Yerkürenin içine düştüğü iklim bunalımı ve Coronavirüs salgınının bizlere yaşattığı koşullarda, hakikaten emekçilerden yana demokratik bir sistem inşâ etmenin imkânlarını bir sefer daha düşünüyorsak, 23 Nisan 1920 örneği hâlâ manasını koruyor.

Kaynaklar

Akal, Emel. 2012. Ulusal Mücadele’nin Başlangıcında Mustafa Kemal, İttihat Terakki ve Bolşevizm. Muhabere Yayınları: İstanbul.

Akın, Rıdvan. 2001. TBMM Devleti (1920-1923). Muhabere Yayınları: İstanbul.

Demirel, Ahmet. 1995. Bir numara Meclis’te Muhalefet. Muhabere Yayınları: İstanbul.

İğdemir, Uluğ. 1999, Sivas Kongresi Tutanakları. Türk Tarih Kurumu: Ankara.

Marks, Magdeleine. 1921-1922. İstanbul-Ankara. Makaleler-Anılar. 2007. Çevre Tarih Yayınları: İstanbul.

Şapolyo, Enver Behnan. Tarihsiz. Kuvayı Ulusala Tarihi Gerilla.

tbmm.gov.tr

Tuncer, Erol. 2003. Osmanlı’dan Günümüze Seçimler (1877-2002). TESAV Yayınları: Ankara.


[1] İstanbul Meclis-i Mebusan’ına kayıtlı 451 mebustan lakin 80-90 civarı Ankara’ya gitti. Rıdvan Akın’a (2001; 50) ve  Ahmet Demirel’e nazaran (1995; 92-100, 137) 88, Tuncer’e (2003; 333) nazaran ise 92 mebus Ankara’ya taşındı.

Bu yazı Ankara gazetesi Solfasol’un işbirliğiyle yayımlanmıştır. Müellife ve Solfasol’a teşekkür ederek…