Büyük Millet Meclisi İttifaklar Meclisidir

Ali Bilge

1918 sonbaharında sona eren 1. Yerküre savaşı, Osmanlı imparatorluğunu yıkım aşamasına getirdi. Savaşın sonu Anadolu coğrafyasında yaşayan halkları belirsizlikle, geleceksizlikle baş başa bıraktı.

Var olma sorunu ve aşağılanma ile karşı zıdda kalan halklar, aralarındaki farklılıkları ötelemek, tercih yapmak ve uzlaşma yerini oluşturmak durumundaydı. Büyük tehlikeye karşı ittifaklar kurmanın yanı sıra, tehlike bütününün içindeki çelişkileri ayrıştırmak içinde siyaset geliştirilmeliydi.

Mondros mütarekesinin akabinde Anadolu’da düzenlenen lokal kongrelerle çıkış yolları aranmaya, lokal iktidar odakları oluşmaya başlamış, lokal inisiyatifler aracılığı ile başlayan arayış ve çıkış hareketleri, bir vade sonra ulusal kongrelere dönüşerek ortaklaşma ileri bir platoya taşınmıştır.

İktidarın hürmet görmüyorsa, farklı bir iktidar yoldadır…

Konfüçyus “iktidarın hürmet görmüyorsa, gayrı bir iktidar yoldadır” diyor. Kurallar yeni bir kervanı yola düzmektedir. Yeni bir oluşum, ancak çok farklı kabulleri olan ögelerden meydana gelen bir oluşum yola çıkmıştır.

Seçimlerin yapılması, İstanbul’da Meclisi Mebusan’ın toplanması ve Misakı Milli’yi kabul etmesi, sonrasında İstanbul’un işgali ve Meclisi Mebusan’ın çalışamaz duruma düşmesi ile faaliyetlerini tatil etmesi, Ankara’da mucize yetkilerle donatılmış bir Meclisin toplanmasını sağladı. 1920 Nisan’ında Ankara’da vücuda gelen Meclis, farklı siyasi fikirlere sahip kimselerin, kesitlerin ortaklaşmasının bir eseri olarak meydana geldi.

Memnuniyetsizlerin ittifakı

Bir numara Meclisin, (Büyük Anadolu Kongresinin) Büyük Millet Meclisi oluşumu, işgal altında bulunan ve parçalanma aşamasında bir memlekette, farklı toplumsal ve siyasal kısımları ve bireyleri, durumdan memnuniyetsizleri, bir maksada karşı ortaklaştırma siyasasının yavuz ve başarılı bir örneğidir.

Anadolu coğrafyasında yaşayan Lazların, Çerkezlerin, Gürcülerin ve Kürtlerin değerli bir kısmı, fevkalâde meclis çatısı altında bir araya gelmiştir.

Uzlaşmada etnisite, mezhep birliği laf konusu değildir. Sünniler ve Aleviler birliktedir. Yıllar süren savaşlar nedeniyle perişan olmuş toplumsal katmanların (işçi, köylü ve çiftçilerin, tüccar, esnaf ve zanaatkârın) bir araya gelmesi de sağlanmıştır.

Süreç tahlil edilirken dış ittifakları ve Bolşevik devriminin tesirini unutmamak gereklidir. Bolşevik Rusya ve devlet içindeki Bolşevizm yanlısı kümelerinde (Yeni kurulan TKP başkanlarının katledilmesine rağmen) destek kıtasında taraf aldıklarını belirtmeliyiz. Sovyet Rusya ile yapılan müzakerelerin sonucunda Şark hududunun teminat altına alınması, Batı’da süren savaş açısından çok kıymetli ektir.

Dış ittifaklar (ara not)

Metnimizin asıl konusu olmamakla birlikte, kısa müddette işgalci İtalya ve Fransa ile yapılan mutabakatlarla, bu devletlerin işgal süreçlerinin sona ermesi meclisin dış ilişiklerinin güçlenmesini sağlamıştır. ABD ile yapılan görüşmeler kongreler ve meclis sürecinde devam etmiştir. İngilizlerle de ihmal edilmeyecek boyutta temaslar geliştirilmiştir. Yerküre ajansları dikkatle Ankara’yı ve Anadolu’yu izlemektedir. Dış ittifaklar hususu periyodun çok hassasiyetle incelenmesi gereken bir safhasıdır. Biz, bu metnimizde iç ittifakları ele alıyoruz, mevzumuza devam edelim.

Cumhuriyetçiler, saltanat ve hilafetin kurtarılmasını hedef edinenler, Osmanlı devletinin yıkımından sorumlu görülen İttihat Terakkinin memleket içinde kalan kıymetli takımları, Türkçüler, İslamcılar, liberaller, Anadolu coğrafyasında hatırı sayılır bir nüfusa ve içlerinde bağımsız bir devlet olmak isteğinde olanlarında bulunduğu Kürt halkının temsilcileri, meclisin bileşenlerini oluşturmuştur.

Lakin, böylesi bir mutabakatta ‘ülkenin geleceği’ için tasavvur birliği yoktur. Gelecekte, ‘nasıl bir devlet, nasıl bir ülke’ olacağı hususunda ortak hassasiyete ve dizayna sahip değillerdir.

Binaenaleyh bu siyasanın, pamuk ipliğine bağlı, nazik bir ittifak olduğunu, önemli kırılganlıklar taşıdığını belirtmeliyiz. Taraflar birbirlerine karşı ihmal edilmeyecek boyutta inanç sorunu yaşamaktadırlar.

Radikal berbata karşı kötüyü tercih etmek

Her bir taraf, radikal olan berbata karşı, kötüyü tercih etmiş bulunmaktadır. Radikal berbatların başında Yunan işgali gelmektedir. Gerçekleşen mutabakatta ortak hakta Yunan işgalinden duyulan haddinden fazla memnuniyetsizliktir.

Anadolu’daki Rum ve Ermeni varlığı da birden fazla iştirakçinin gözünde radikal istenilmeyen olarak görünüyordu. Bu nedenle, tüm lokal kongrelerde, ulusal kongrelerde, misakı Milliyi kabul eden Meclisi Mebusan’da, sonrasında Ankara’da faaliyete geçen mecliste, Osmanlı devletinin vatandaşı Müslüman olmayan ve farklı etnik kimliğe sahip Rum ve Ermeniler kapsama dahil edilmemiştir.

Meclisi Mebusan seçimlerine katılmaları, yapılan lokal ve ulusal hiçbir kongrede temsil edilmeleri istenmemiştir. Yurdun rastgele bir tarafına yapılan işgal ve müdahale, Rumluk ve Ermenilik oluşumu hedefine yönelik sayılmış ve karşı konulması esası kabul edilmiştir. Hıristiyan halkın haklarına dokunulmayacağı fakat bunlara siyasi egemenliği ve içtimaî nizamı bozacak yeni imtiyazların verilmeyeceği kabul edilen hususlar içindedir.

Birbirinden çok farklı yapıların bir araya gelmesinde öteki bir kıymetli hissede ise İslamiyet esasıdır.

Hasılı, Yunan işgali, Ermeni-Rum varlığı ve İslamiyet, mutabakatın tutkalı olmuştur.

Birebir devranda, sona ermekte olan imparatorluğun eskiyen ittifaklarının değişim ve yenilenme aşamasına gelmesi, yeni ittifakları gündeme getirmiştir. İttihat Terakki periyodunda başlayan ulusal burjuvazi inşası, büyük savaşın kaybının travması, Osmanlı devleti siyasal bileşenlerinin, er ve sivil bürokrasinin, eski yapıyla devam edilemeyeceğinin farkındalığı, mutabakat arayışına yönlendiren değerli etkenlerdendir.

Yeni bir toplumsal ahit ve Kürtler

Osmanlı İmparatorluğundan ve devleti oluşturan ögelerin birçoklarından eser kalmamıştır. Osmanlı toplumsal kontratları sona ermiştir. Mevcut halklarla birlikte yeni bir toplumsal akde gereksinim vardır.

Yeni kontrat tarafların mutabakatına münâsib, deklare edilen rızalara nazaran mi oluşacaktır? Yoksa gücü ele geçirenin mukaveleyi dikte ettirmesi ile mi sonuçlanacaktır? Cevaplanması gereken sorular bunlardır.

Tarihin ‘bam’ noktalarından birine gelmiş bulunmaktayız. Neler yaşanıldığına birazdan değineceğiz.

Kürtler, güzel tutulması lakin dikkatle gözetilmesi gereken bir iç müttefiktir. Mecliste ve işgale karşı uğraşın yanında muhakkak taraf almaları gereklidir. Kürtler, 1919’dan 1924’e kadar devam eden hassas ittifakın en kıymetli ögesidir, kurtuluşa giden yolda olmazsa olmazdır. Şark ve Güneydoğu garanti altına alınmadan, meclisin oluşması ve varlığını sürdürmesi imkansızdı.

Gerçekten, baş murahhas İsmet Paşa (İnönü), Lozan görüşmelerinde “buraya Türklerin ve Kürtlerin temsilcisi olarak geldim, müşterek bir savaş verilmiştir. Büyük Millet Meclisi Türklerin ve Kürtlerin meclisidir” demekle kelama başlamıştır. Kürtler kıymetli bir ortaktır.

Kemal Paşa’nın evliliği ve Garp Anadolu Gezisi

Şimdi Cumhuriyet ilan edilmemiştir, Lozan görüşmeleri sancılı bir biçimde devam etmektedir. 13 Ocak 1923 günü Mustafa Kemal Paşa, bir tetkik seyahati için Garp Anadolu’ya hareket eder. Ziyaretin başladığı gün, Mustafa Kemal Paşa’nın validesi Zübeyde Hanım, İzmir’de vefat eder.

Eskişehir, İzmit, Bursa vilayetlerini kapsayan ziyaretler İzmir’de son bulur. Mustafa Kemal, 29 Ocak’ta Latife Hanımla evlenir, sonraki gün Balıkesir ve Bursa’yı kapsayan bir siyasi geziye katılırlar. 17 Şubat’ta İzmir İktisat kongresi toplanır, Kemal Paşa 7 saat süren bir konuşma yapar, yeni evliler, 18 Şubat günü Ankara’ya hareket ederler.

Yaklaşık iki ay süren bu seyahatte, Gazi’nin konuşmaları ve temasları çok değerlidir. Yakın gelecekte, ‘nasıl bir ülke’ kurulacağına ve ‘nasıl bir idare biçimi’ izleneceğine, gerçekleştirilmesi olası ıslahatlara ait çok değerli iletileri içeren bir seyahattir.

Mustafa Kemal, savaşla barış arası netameli bir geçiş sürecinin yaşandığı bu periyotta, meclisin yapısından mutlu değildir. Bir numara meclisin işlevini tamamladığı niyetindedir. Kendi denetiminde bir meclis kompozisyonu planlamaktadır. Gezinin, en kıymetli görüşmelerinden biride, İstanbul’dan gelen gazetecilerle, İzmit’te yapılan mülakatlardır.

Kürtlük problemine nasıl temas buyurursunuz?

16 Ocak 1923 gününde ve İzmit Kasrı’ndayız, Mustafa Kemal’in gazetecilerle içtiması sabah saat 9.30’ ta başlamıştır. İki gün sürecek görüşmelerde pek çok değerli hususa değinilmiştir. Mülakatlar sırasında Kürtlerin konumları da laf konusu olmuştur. Kurulacak yeni idare içinde, Kürtlerin konumu gündeme gelmiştir. Vakit gazetesi Başyazarı Ahmet Emin Beyefendi (Yalman)’ın, ‘Kürtlük sorunu nedir? Bir iç sorun olarak temas buyurursanız çok yeterli olur’ sorusunu Mustafa Kemal cevaplandırırken şunları söyler:

Kürt sorunu; bizim yani Türklerin çıkarına olarak da, mutlaka laf konusu olmaz. Zira bildiğimiz üzere bizim ulusal haddimiz içinde var olan Kürt ögeler o formda yerleşmişlerdir ki, pek az noktalarda ağırdır.

Ancak yoğunluklarını kaybede kaybede ve Türk ögesinin içine gire gire, o denli bir hudut doğmuştur ki, Kürtlük ismine bir had çizmek istersek, Türklüğü ve Türkiye’yi mahvetmek gerekir. Sözgelimi, Erzurum’a kadar giden, Erzincan’a, Sivas’a kadar giden, Harput’a kadar giden bir had aramak gerekir.

Mahallî özerklikler vereceğiz

Ve velev Konya çöllerindeki Kürt Aşiretlerini de gözden uzak tutmamak gerekir. Münasebetiyle başlı başına bir Kürtlük düşünmektense, bizim Teşkilat-ı Esasiye Kanununu mucibince zati bir tıp mahallî özerklikler oluşacaktır. O halde, hangi livanın (sancak) halkı Kürt ise, onlar kendi kendilerini özerk olarak yönetim edeceklerdir. Bundan öbür Türkiye’nin halkı laf konusu olurken onları da birlikte söz etmek gerekir.

Tabir olunmadıkları devir, bundan kendilerine ilişkin sorun yaratmaları hep mümkündür. Artık, Büyük Millet Meclisi hem Kürtlerin hem de Türklerin sahibi vekillerden oluşmuştur, bu iki öge bütün çıkarlarını ve kaderlerini birleştirmiştir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir şeydir. Başka bir hudut çizmeye kalkışmak sahih olmaz.”

‘Kız’ üzere meclis yapmak

Bu kelamları sarf eden Gazi, kısa müddet sonra keskin bir durum değişikliğine gidecektir. Meclisi yenileme kararı almıştır, Mustafa Kemal Paşa mevcut meclisten ölçüsüz rahatsızdır. Denetiminde bir meclis istemektedir, gazeteci İsmail Habib’e “kız üzere bir meclis yapacağım” der. Saltanat kaldırılmış, 1923 Haziran’ında Meclis yenilenmiş, 29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edilmiş, 1924 Temmuz’unda Lozan görüşmeleri sona ermiştir, gayeye çok büyük ölçüde ulaşılmıştır.

İttifaklar bozulmalı yeni ittifaklar kurulmalıdır. Kızağa konan ulus devlet girişiminde Kürtlere kimlikleri ile nokta yoktur, Kürtler artık ittifak ögesi değildir. Lozan sonrası, Türklük esasına nazaran bir ulus devlet kurma aşamasına geçiş, Kürtlerde derin kırıklıklara, aldatılma hissinin hâkim olmasına yol açmıştır. Kürtleri tedip, tenkil ve inkâr beklemektedir.

100 yıl evvel sağlanan ittifakın bozulması, 21. yüzyılda da devam eden devasa Kürt sorunu yaşanmasına neden olmuştur. Kişisi, iktisadi, siyasi kayıplar ve kan akmaya devam etmektedir. Gezegende 100 yıl içinde tahlile kavuşturulmayan kadim, yegâne meselelerin başındadır.

Demokraside kaybettiğimiz toprakları yine kazanmak

Büyük Millet Meclisi (1. Meclis) ‘büyük tehlikeye’ karşı yapılan ittifaklar meclisiydi, işgalin sona ermesini ve kurtuluşu sağladı. Tarih, ‘büyük tehlikelerin’ sonucu ortaya çıkan ‘var olma ve geleceksizlik’ telaşının toplulukları ittifaklara zorladığı örneklerle doludur.

Bir numara Meclisin 100. yılında memleketimizde ‘tehlike’ tekrar büyük. Demokrasiyi terk etmiş, kuvvetler birliği esasına nazaran oluşan otokratik bir siyasal rejim içinde bulunmaktayız.

TBMM’nin, 100 yıl evvelki meclis salahiyetleri ile karşılaştırılması mümkün değildir. Budanmış, güçsüz bir yasama organına dönüşmüştür. Muhalefet basınç altındadır. Bilhassa Kürt muhalefeti bitirilmek istenmektedir. Başbakanlık müessesesi kaldırılmış, yürütme tamamıyla saraya bağlanmıştır, yargı bağımsızlığı laf konusu değildir. Tek adam rejimi, yargı ve medyayı da kendisine bağlamıştır. Adalet sarayın iradesindedir.

Türkiye baharı yaşamak

Demokrasisizlik ve hürriyetsizlik içindeyiz. Devletin büyük çoğunluğu demokrasi ismine kaybettiklerini yine kazanmak, parlamenter sisteme, kuvvetler ayrılığına dönmek istemektedir.

Bir numara meclisin 100. yılında; otokrasinin kalıcı diktatörlüğe dönüşmesini önlemek, yine demokrasiye dönüş için, ‘büyük tehlikeyi’ bertaraf etmek için, demokrasiden yana tüm güçler, ön kabuller akdi çerçevesinde ittifaklar kurmak durumundadır.

Türkiye baharı yaşamak için Türklerin ve Kürtlerin 1. Meclisin ittifak deneyiminden ilham alması gereklidir.

Churchill “Hitler cehennemi işgal edecek olsa, Avam kamarasında şeytan için en azından bir iki düzgün laf ederdim,” der.

Büyük tehlikeler şeytanı bile suçsuz kılar…

*Tarih Vakfı Ankara Bürosu ve Solfasol’un ortak çalışması ile hazırlanan “Birinci Meclis’in 100. Yılı” evrakı, Gazete Solfasol’un 87. sayısında Nisan 2020’de yayımlanmıştır. http://www.gazetesolfasol.com/


* Bu yazı Ankara gazetesi Solfasol’un işbirliğiyle yayımlanmıştır. Muharrire ve Solfasol’a teşekkür ederek…