Çin, Koronavirüs salgınından sorumlu tutulup, tazminata mahkum edilebilir mi?

Tüm yerküreye yayılarak yaklaşık 2,5 milyon kişiye bulaşan ve 170 binin üzerinde kişinin irtihaline neden olan yeni tip Koronavirüs (Covid-19) salgınına karşı uğraş sürerken, virüsün birinci çıkış alanı olan Çin’e tazminat davası açılması konusu da gündemdeki tarafını koruyor.

Koronavirüs salgınının birinci çıkış sürecinde şeffaf olmamakla ve Yerküre Sıhhat Örgütü’ne (DSÖ) gerekli haberleri hengamında vermemekle suçlanan Çin’in, bu durumunda direkt sorumlu olduğu ve devletin bu bahiste yargılanması tartışılıyor.

Bu suçlamalara ait Pekin idaresi ise bahsin siyasallaştırılmamasını belirterek, salgının başından itibaren ilgili malumatları şeffaf ve süratli formda DSÖ ile birlikte öbür memleket ve milletlerarası tertiplerle da paylaştığını öne sürüyor.

Başta ABD olmak üzere çok sayıda memleket bu hususun Birleşmiş Milletler (BM) ve Milletlerarası Adalet Divanı’na (UDA) nezdinde soruşturulmasını ve gerekirse Çin’in tazminat ödemesi gerektiğini söz ediyor. Başkaca suçlamalarla birlikte bu virüsün Çin tarafından laboratuvarda geliştirildiği savlarının da soruşturulmasını gerektiği tartışılıyor.

ABD’li avukatlar Çin’e 20 trilyon dolarlık dava açtı

Independent Türkçe’nin haberine nazaran, birinci olarak bir küme ABD’li avukat geçen ay, Çin’i biyolojik silah üreterek Koronavirüs salgınını yaymakla suçlayarak hukuksal süreci başlattı.

ABD’li avukat Larry Klayman ve savunma kümesi Freedom Watch, Çin hükümeti, Çin ordusu, Vuhan Viroloji Enstitüsü ile enstitü yöneticisi Shi Zhengli ve Çin ordusu Tümgenerali Chen Wei’ne 20 trilyon dolar kıymetindeki tazminat davası açtı.

Avukatlar, Çinli yetkilileri terörizme maddi destek sağlama, ABD vatandaşlarının zarar görmesine ve vefatına yol açmak için komplo kurmak, ihmal, mevte neden olmak ve atak ile suçluyor.

Virüsün Vuhan Viroloji Enstitüsü’nden yayıldığını tez eden avukatlar, virüsün Çin tarafından kitlesel vefata yol açmak için tasarlandığını öne sürdü.

“Çin salgının ekonomik tesirlerinden sorumlu”

Birleşik Krallık dış siyaseti tasavvur kuruluşu Henry Jackson Derneği, Çin’in salgının yerküre üzerindeki ekonomik tesirinden sorumluluğu olduğu cihetinde bir rapor hazırladı.

Raporda Çin hükûmetinin milletlerarası sıhhat sorumluluklarını ihlal ettiğine dair deliller de nokta aldı.

Raporda başkaca, global çapta bir salgının İngiltere, ABD ve Japonya da dâhil olmak üzere G7 ulus kümesine 3,2 trilyon sterline mal olduğu ve bu zararların Çin’den tazmin edilmesinin yolları anlatıldı.

Çin’in salgının bed gidişatını tüm yerküreden sakladığı ve bu hususta şeffaf olmadığının vurgulandığı raporda, Memleketler arası Sıhhat Tüzüklerinin (UST) altıncı ve yedinci hususlarını ihlal edildiği öne sürüldü.

Çin’in ihlal ettiği öne sürülen UST hususları neler?

Çin’in ihlal ettiği savunulan UST’nin altıncı ve yedinci unsurları şunlar:

“Madde 6/1: Her Taraf Devlet, Ek-2’de belirtilen karar aracını kullanarak kendi devleti dahilinde meydana gelen vukuatları değerlendirecektir. Her Taraf Devlet, karar aracı uyarınca kendi devleti içindeki memleketler arası ehemmiyeti haiz halk sıhhati acil durumuna yol açabilecek tüm vukuatları ve tıpkı hengamda bu hadiselere cevap olarak uygulanan rastgele bir sıhhat tedbirini, Ulusal UST Odak Noktası aracılığıyla ve halk sıhhati haberlerinin değerlendirildiği 24 saat içinde, mümkün olan en aktif haberleşme araçları ile DSÖ’ne bildirecektir. DSÖ tarafından alınan bildirim, Milletlerarası Atom Kuvveti Kurumu’nun (UAEK) salahiyet meydanına giren bir mevzuyu içeriyor ise, DSÖ derhal UAEK’na bildirimde bulunacaktır.

Unsur 6/2: Bir bildirimi takiben, bir Taraf Devlet, mümkün olduğu hallerde, vaka tarifleri, laboratuar sonuçları, riskin kaynağı ve tipi, vaka ve ölümlerin sayısı, marazın yayılmasını etkileyen koşullar ve uygulanan sıhhat tedbirleri dahil olmak üzere, bildirimde bulunulan hadiseyle ilgili olarak elde edilen halk sıhhati haberlerini, devranında, akıllıca ve gereğince ayrıntılı biçimde DSÖ’ye iletmeyi sürdürecek ve gerekli hallerde, karşılaşılan zorluklar ve memleketler arası ehemmiyeti haiz potansiyel halk sıhhati acil durumuna karşılık vermek için duyulan destek gereksinimi hakkında rapor verecektir.

Unsur 7: Bir taraf Devlet, kendi memleketinde , kökeni yahut kaynağı ne olursa olsun memleketler arası kıymeti haiz halk sıhhati acil durumu oluşturabilecek nitelikte beklenmedik yahut alışılmadık bir halk sıhhati vukuatına dair kanıta sahip ise, DSÖ’ye ilgili tüm halk sıhhati malumatlarını temin edecektir. Bu türlü bir durumda, 6. Husus kararları tam olarak uygulanacaktır.”

Bu hususlara nazaran Çin’in beşerden beşere bulaşma delilini ortaya çıkaracak olguları, farkında olmasından üç haftaya kadar açıklamaması delil olarak gösteriliyor.

Ayrıyeten Çin’in DSÖ’ye, 2 Ocak 2020 ve 11 Ocak 2020 tarihleri ​​arasında enfeksiyonların sayısı hakkında günahlı haber sağladığı ve 23 Ocak 2020’de beşerden kişiye bulaşma haberine karşın beş milyon insanın nahiyeden ayrılmasına müsaade ettiği öne sürülüyor.

Çin’e dava açılabilir ve tazminata mahkum edilebilir mi?

Yerküre kamuoyunun en çok tartıştığı hususların başında gelen Çin’in yargılanması sorununa ise milletlerarası hukuk mütehassısları farklı görüşlerle yanıt veriyor.

Kimi milletlerarası hukuk eksperleri gerekli delillerin sağlandığı takdirde mevzunun BM ve UAD’ye götürülebileceğini savunurken kimileri ise delile gerek olmadan, DSÖ Anayasasının 75. Hususuna dayanarak, anayasanın yorumlanması ve uygulanmasında oluşacak rastgele bir anlaşmazlıkta karşılık müzakare ve tahlile kavuşmak için mevzunun Memleketler arası Adalet Divanına sevk edilebileceğini belirtiyor. Böylece UAD’nin hakem olarak bu bahse soruşturabileceği söz ediliyor.

Memleketler arası hukuk mütehassısı Prof. James Kraska, hususa ait hazırladığı bir makalede, Çin’in tüm yerküreye yayılan salgınından hukuken sorumlu olduğunu söyledi.

Pekin’den tazminat taleplerin trilyonlarca doları bulabileceğini tabir eden Kraska’nın makalesinde birtakım kısımlar şu biçimde:

Çin yeni Koronavirüs hakkında Yerküre Sıhhat Örgütü (DSÖ) ile süratli bir formda haber paylaşmadı. Örneğin Çin, 1.700 sıhhat çalışanının enfekte olduğunu açıklamadan evvel, buhranın yaklaşık iki ayını doldurduğu 14 Şubat’a kadar bekledi.

Çinli yetkililer, DSÖ’deki eksperlerin hastanelerdeki bulaşmalara dair donelerle çalışmasını engelledi. Çin’in DSÖ’ye açık ve şeffaf halde malumat verememesi ahlaki bir çöküşten daha ziyadesi; memleketler arası hukuk kapsamında sair memleketlere borçlu olduğu bir hizmeti mahalline getirmemesidir ve şu anda salgından etkilenen yaklaşık 150 devlet Çin’den yasal tazminat talebinde bulunabilir.

Memleketler arası Hukuk Encümeni’nce hazırlanan 2001 tarihli Memleketler arası Haksız Bir Fiilden Dolayı Devletin Sorumluluğu (HFDS) dokümanının 1. hususu uyarınca, devletler milletlerarası seviyedeki haksız fiillerinden sorumludur.

Haksız fiil, memleketler arası bir yükümlülüğün ihlali manasına gelir. (Madde 11) İhlal, “bir yükümlülüğün gerektirdiği şeye uymayan eylemdir”. Milletlerarası Sıhhat Tüzüğü uyarınca Çin’in DSÖ ile süratle ve şeffaf bir formda haber paylaşmaması yasal yükümlülüklerin arka arda ihlal edilmesi manasına gelir. (Madde 14) Sonuç olarak Çin, memleketler arası haksız fiillerden dolayı yasal olarak sorumludur. (Madde 28) Çin’in sorumluluğu, haksız fiillerden kaynaklanan zararların tazminini içerir.

Artan yeni vaka ve can kayıplarıyla Koronavirüsün maliyeti her gün büyüyor. Devletler tarafından zararı sınırlamak için uygulanan hafifletme ve baskılama tedbirleri global ekonomiyi mahvediyor. HFDS’nin 31. unsuru uyarınca, devletlerin milletlerarası bir haksız fiilden kaynaklanan zararlar için tazminat ödemeleri gerekmektedir. Zararlar maddi yahut manevi zararları içerir. Zarara uğrayan devletler “ayni telafi, tazminat, kefaret ve tekrarlanmama teminatı ve teminatları şeklinde” tazminat alma hakkına sahiptir. (Madde 34)

“Hangi memleketin hak talebinde bulunacağı açık değil”

Chicago Üniversitesi Tedrisat Üyesi Prof. Dr. Tom Ginsburg, Anadolu Ajansı’na yaptığı açıklamada Çin’in vesair memleketlere verdiği zarardan ötürü sorumlu olduğunu söz ederek şunları kaydetti:

“Ancak asıl mesele, Çin’den rastgele bir tazminatın nasıl alınacağı ve Pekin idaresinin bir duruşmada sorumlu bulunup bulunamayacağı. Çin’in salgınla ilgili haberleri bastırdığı ve DSÖ’yü olabileceğinden çok sonra bilgilendirdiği sahihtir fakat DSÖ Itilafı, bir memleketin malumatları direkt DSÖ’ye rapor etmesini gerektirir, gayrı devletlere değil. Hasebiyle, milletlerarası bir duruşmada hangi devletin hak talebinde bulunabileceği açık değildir.”

Tayvan Ulusal Sun Yat-sen Üniversitesi Öğetim Hizmetlisi Doç Dr. Shih-Ming Kao ise Covid-19’un yerküre çapında olumsuz etkilediği devletlerin milletlerarası yasalar yahut DSÖ aracılığıyla yaptırım aramasının “pek mümkün olmadığını” savunarak, duruşmanın bu manada yargılama yapıp kesin kararını Pekin idaresinin aleyhine vermesi halinde bile Çin’in bunu görmezden gelebileceğine değindi.

Milletlerarası maddelerin, memleketlerin iç maddelerine orantıyla “zayıf” olduğunun altını çizen Kao, “Bu nedenle rastgele bir davanın, Çin’in kabul etmeyi reddetmesi halinde UAD üzere mercilere taşınması çok zor” dedi.