Fikret Birinciyiz yazdı: İki artı iki kaç eder?

Fikret İlkiz*

Winston düşünmüş, düşünmek kabahatmiş ve özgürlükler üzerine evvel dört eder sonra beş eder yazmış güncesine… 

Simone de Beauvior’un sözlerini anımsayınca aklıma gelen kendi varoluşlarını sorgulamaktan vazgeçmiş kişiler için bile yapılacak bir şeyler hala vardır.

“Beauvoir’a nazaran varoluşsal sorunlarla yüz yüze gelip, onları aşmayı başaran çok az kişi var. Bunu hiçbir biçimde bencillik taşımadan, külliyen diğerlerinin mutluluğuna odaklanarak başarıyorlar. Sair tiplerin abartılarından uzak durup lakin asla da salt nihiliste dönüşmeden tek bir görüşü bağlı kalıyorlar; başkalarının özgürlüğünü korumak.

Sairlerini düşünen ruh ikizi, dinleyici, gayrısının yeterliliği için kendi rahatından koşulsuz formda vazgeçen şahıslar işte bu tip beşerler. Bu özgür insan tipinin varlığı tartışmalı.

“Kendi özgürlüğünü istemek, diğerlerinin da özgürlüğünü istemektir”diyor Beauvoir. Tahminen de kendisi bu bahiste tek örnekti” (Kaynak www.dusunbil.com Kasım. Aralık 2017 Yıl 11.sayı 62)

İnsan kırılgandır. Anlamak istediğiniz devir kendi varlığınızla yüz yüze gelirsiniz. 

İngiliz filozof “Ahlak ve Yasama Unsurlarına Giriş” kitabının yazarı “faydacılığın kurucusu” Jeremy Bentham, (1748-1832), insanları, kendi çıkarlarını ve yararlarını en yüksek noktaya getirmeye çalışan canlılar olarak gördü. Hayvan hakları savunucusudur, ateisttir ve liberaldir. Yerkürenin en kaba adamı seçilmiştir (1791).

Çok düşündü; insanlarda her vakit izleniyormuş hissini uyandıracak ne yapılabilirdi? 

Ahir buldu, Panopticon tasarımına münasebetli hapishane…Az sayıda gardiyanla çok sayıda mahpusu gözetlemek için denetim konutu / panopticon adını verdiği daire planlı bir yapı tasarladı. Bentham’ın, çok sayıda insanın bir arada bulunduğu ve kargaşa çıkması olası bir ortamın varlığında oluşabilecek dertlerin çözümü için Panopticonfikrinin eseri olan hapishane modelini kardeşinin Paris’teki bir askeri mektep planından aldığı ileri sürülmektedir. (Wikipedia).  

Bu tasarım birkaç katlık tek odalı hücrelerden oluşan bir halka üzerine konseyiydi. Her hücre bu halkanın iç kısmına açıktı ve halkanın dış cephesindeki duvarda birer pencere vardı.

Halkanın ortasında mahpuslardan külliyen saklanmış konumdaki gözlemcilerin kaldığı bir nöbet kulesi yer almaktaydı.

Panopticon’un temelinde yatan unsur, tek odalı hücrenin içindeki mahpusa saklanacak hiçbir nokta bırakmamasıdır. Mahpus mütemadi gözlem altındadır, gölgesi bile…Dış cephedeki duvarın penceresinden gelen dış ışık kuledeki nöbetçilere mahpusun her hareketinin güzel aydınlatılmış bir siluetini izleme imkanı sağlar.  

Bentham’ın yaklaşımına nazaran, gözlemlenen her yanlış davranışının ceza getireceğini bilen, fakat davranışlarının aslında ne vakit gözlemlendiğini bilmeyen mahpusun aklını başına toplayarak her vakit izleniyormuşçasına davranmaktan öbür eforu yoktur. Böylece mahpus şahsen kendi hareketlerini kollamak durumunda kalacaktır.

Bentham, bütünü (pan-) gözlemlemek (-opticon) anlamına gelen Panoptikon’u “bir üst aklın, gücü elde etmesinin yeni bir modeli” olarak söz etmiştir

Hapishanelerimizle yaşıyoruz. Konutlarımızın dahi konutta infaz mekanlarına dönüştürüldüğü  ceza/cezalandırma sistemi içeriyi ve dışarıyı birbirinden ayıracak duvarları bile ortadan kaldırıyor.

Memleketin tam ortasında bir gözetleme kulesi var…

Herkesin her yanda, her formda gözlemlenebilir durumda olduğu vakit ve mekanlarda yaşamaya mahkûm olmamalıyız. 

Kulede mahpusları gözetleyenler aslında gardiyanlar değildir; suçlamak, cezalandırmak, hapsetmek, salıvermek ve ıslah etmek ismine güçlükle kullanma gücünün yasallığını kabul ettirmek için çabalayan siyasal iktidarın gücü elde tutmak isteğidir bizi gözetleyen…

Panaktikon bütünü gözlemlemektir. Topluluğu ıslah sürecinin kendi gücünün isteğine nazaran çalışmasını ve sonuçlanmasını amaçlar.

Böylelikle beşerler bireylere dönüştürülür ve kendi çıkarlarına düşkün yapılır. Kendini görülemez lakin gözetleyen yapan iktidardan yanadır, kendi kendinin gözetlenmesine razı olmayı kaderiymiş üzere kabullenir.  

Tamda söylendiği üzere; gözlemlenen her yanlış davranışının ceza getireceğini bilen, ancak davranışlarının aslında ne vakit gözlemlendiğini bilmeyen hapishanedeki mahpusun aklını başına toplayarak her vakit izleniyormuşçasına davranmaktan gayrı dermanı olmadığına inandırılan kişileri yalnızca kendi yararını düşünen ve kendi çıkarlarını kollayan birey yapan bir sistem; insan hakları ve hukukla bağlı değildir.

George Orwell’in 1984’ünün ünlü Big Brother is Watching You sözünü yerküre mirası üzere kullanan devletler için suç düşün kabahatidir.  Hem de nasıl hayallerinizde bile cürüm işleyebilirsiniz…Pişman olursunuz, üzülmezsiniz bile. 1984’ün kahramanı Winston şöyle yazmıştır güncesine “Özgürlük, iki artı iki dört eder diyebilmektir. Buna müsaade verilirse ardı gelir”.  Winston mütalaa hatalısı olur, hapistedir…Hapistekiler tele ekranla izlenmektedirler. Parsons isimli birisini getiriler aralarına…Bu kısmı George Orwell’in 1984 romanından okuyalım (Can Yayınları Çeviri Celal Üster. Aralık 2018 sahife 334-335).  

“Suçlu musun?” dedi Winston.

“Tabii ki suçluyum!” diye bağırdı Parsons, tele ekrana dalkavukça bakarak. “Parti pak bir adamı tutuklayacak değil ya!” Kurbağayı andıran yüzüne bir dinginlik, dahası bir ermişlik gelmişti. “Düşünce kabahati dehşetli bir şeydir, dostum,” dedi bir özdeyiş söylüyormuşçasına. “Sinsi bir şeydir. Adamı esir alır da farkına bile varmazsın. Beni nasıl ele geçirdi biliyor musun? Uykumda! Velev inan velev inanma. Çalışıp çabalayan, üzerine düşeni yapmaya çalışan bir adamım ben, başımın içinde istenilmeyen şeyler olduğunu nereden bileyim. Sonra uykumda konuşmaya başlamışım. Hem de ne demişim biliyor musun?”

Sıhhatinden laf ederken tiksinç bir şey söylemek zorunda kalan biri üzere, sesini alçalttı.

“Kahrolsun Büyük Birader!” Evet, bu türlü demişim. Hem de kaç kez. Aramızda kalsın, dostum, iş çığırından çıkmadan beni yakaladıklarına o denli mutluyum ki. Duruşmaya çıktığımda onlara ne diyeceğim biliyor musun? ‘Sağolun’ diyeceğim. ‘çok geç olmadan beni kurtardığınız için sağ olun.”

Winston, “Seni kim ihbar etti?” diye sordu.

Parsons, üzünçlü bir övünçle, “Küçük kızım” diye karşılık verdi. “Meğer kapı deliğinden dinlemiş. Uykumda söylediklerimi sonraki gün devriyeler yetiştirmiş. Yedi yaşında bir bacaksızdan bekler misin? Fakat en küçük kin beslemiyorum ona karşı. Tam bilakis, övünç duyuyorum onunla. Demek güzel yetiştirmişim.”

Kitabın baskısı sırasında (5) rakamı düştü bilinmiyor lakin; Winston iki artı iki beş eder yazmıştı güncesine…

Ceza hukuku cezalandırmak için acilen başvurulan bir araç kabul edilmesi boşuna değil.

Ceza tarz hukukunun hedefi kişidir, yalnızca insan özgürlüğünü kaldırmaya kişisi mahpus tutmaya yaramaz.

İnfaz sisteminin tam ortasına kurulan gözetleme kulesi; herkesin her konumda gözlemlenebilir bireyler olmasını istiyor.  

Beauvoir’un sözleriyle “Kendi özgürlüğünü istemek, oburlarının da özgürlüğünü istemektir”; eğer isterseniz!

İki artı iki dört eder demek için devletin müsaade vermesine gerek yoktur.

Kişileri dört duvar arasındaymışçasına güya bir mahpus üzere şahsen kendi hareketlerini kollamak durumunda kalan yararcı bireylere dönüştürmek isteyen ve herkesi gözetleyen devletin hapishanesi değildir memleket… 


*Bu yazı 20.04.2020 tarihinde bianet’te yayınlanmıştır