İktisatçı Prof. Dr. Ercan Uygur: Arz şoku yaşanmaması için erken harekete geçilmeli, acil destek kaide

Salgının Türkiye iktisadına tesirlerini kıymetlendiren Ankara Üniversitesi İktisat Kısmı ve Türkiye Iktisat Kurumu eski liderlerinden Prof. Dr. Ercan Uygur, Koranavirüs salgınının Türkiye iktisadına tesirlerini ve alınması gereken tedbirleri anlattı. Bu tıp buhran devirlerinde iktisatta evvel arz şoku yaşandığını, daha sonra bunu talep şokunun izlediğini belirten Uygur, hengamında ve tesirli tedbirlerin alınmaması halinde üretim ve tüketim zincirinde telafisi güç kopmalar yaşanabileceğini söyledi.

Hükûmet tarafından yapılacağı vadedilen yardımlar hakkında da tenkitlerde bulunan Uygur, “Bir ay olmuş, yardım dağıtmak bu kadar sürer mi? Neden bilmiyorum, sürüyor. Dağıtılacağı söylenen biner liraların bir defalık mi, her ay mı dağıtılacağı da açıklanmadı. Bu açıklansın ki beşerler kendilerini inançta hissetsin” sözlerini kullandı.

Sözcü’den Erdoğan Süzer’e değerlendirmelerde bulunan Uygur’un açıklamaları şöyle:

“Doğru teşhis gerek”

– İktisatçı gözüyle salgınla birlikte iktisatta içine düştüğümüz durumu nasıl tanımlarsınız?

Bütün yerkürenin yaşadığı süreç tam manasıyla felaket. Bu felaketin getirdiği o kadar çok olumsuzluk var ki. İktisadi olarak teşhisi hakikat koymak gerekiyor. İktisatta bir olumsuzluk olduğunda buhran ya da şok sözünü kullanırız.

Bir defa bu bir şok. Biri arz, başkası talep kaynaklı iki türlü şok vardır. Global salgın bütün yerkürede öncelikle bir arz şoku yarattı. Zira direkt üretim ögelerini etkiledi. Üretim yapan emekçiyi hasta etti, hanesine kapattı, öldürdü. Birçok üretim tarafı durdu. Sonuçta Üretim süreci etkilenmiş oldu. Üretimle birlikte dağıtım ve tedarik zincirleri de bozuldu. Çin birçok memlekete yarı mamul gönderiyordu, gönderemez oldu. Arz ve dağıtım zincirinde kopmalar oldu.

– Şokla karşılaşılınca birinci etapta 100 milyarlık tedbir paketi açıklandı. Yararlı oldu mu sizce?

O pakette, güya talepte şok yaşanmış üzere, talebi canlandırmaya yönelik tedbirler vardı? Bence onlar yanlıştı. Örneğin gayrimenkul satışlarını destekleyen, uçak biletlerinin vergisini düşüren tedbirlerin yaşanan arz şokuna deva olması imkânsızdı, olmadı da esasen.

– Evet artık durum nedir, talep şokuna da yaklaşıyor muyuz?

Şu anda biz arzın şokunu yaşamaya devam ediyoruz. Sonrasında talep şoku da geliyor. Ne yazık ki artık talep şokuna geçebiliriz. Kişiler işini kaybedince, dükkânlar kapatılınca haliyle gelir çok düştü. Gelir düştüğü için talep çok geriledi. Gelir olmazsa tüketim olmaz. Gelir kontakları kopunca talep şoku başlıyor. Şok asıl yatırımda görülüyor. Hem talep zayıf hem de belirsizlik var o nedenle acilen akabinde yatırımı ve tüketimi budayan şoklar geliyor.

“İnsanların ehliyetli tasarrufları yok”

– Fakir ailelere biner lira dağıtılacak, bu kâfi olabilir mi?

Kaynaklar sonsuz değil, lakin bin lira yerinde olmaz. Aile olarak o kişilerin aç kalmadan hayata tutunmalarını sağlayacak bir destek gerektiğine nazaran, minimum fiyat bir kıstas olabilir. Bu kişilerin ne yazık ki bu süreci atlatmaya yetecek tasarrufları yok. TÜİK donelerine nazaran tasarrufu yüzde 20’lik en üst ve onun bir altı dilimler yapıyor. Üçüncü dilimin tasarrufu sıfıra yakın, en alttaki bir ve 2. yüzde 20’lik dilimdekilerin tasarruf eksi. Yani hayatı borçlanarak sürdürebiliyorlar. Bu kişilere destek verilmezse aç kalamayacaklarına nazaran riski göze alıp dışarı çıkmak zorunda kalacaklardır.

– Fakir bölüme verilen destekleri ehil görüyor musunuz?

Ben bu mevzuda yavaş gidildiğini düşünüyorum. Bakanları dinliyorum, çalışmalar devam ediyor diye açıklama yapıyorlar. Bir ay olmuş, yardım dağıtmak bu kadar sürer mi? Neden bilmiyorum, sürüyor. Dağıtılacağı söylenen biner liraların bir kezlik mi, her ay mı dağıtılacağı da açıklanmadı. Bu açıklansın ki kişiler kendilerini inançta hissetsin.

“Gelir aktarımıyla hudutlu olmak üzere para basılabilir”

– Ne yapmak lazım, ne önerirsiniz?

Bu süreci kırmak için ne pahasına olursa olsun hem yatırımcıya hem tüketiciye nakit desteği sağlanması lazım. Zira zincirin halkaları koptuktan sonra tesiri çok uzun sürer. Hiç vakit kaybetmeden, hanede kalanlara kendilerini doyuracak kadar destek verilmeli. Gelir aktarımıyla sonlu olmak üzere para basılabilir. Firmalara ayakta kalmalarını sağlayacak destekler kesinlikle verilmeli.