Iktisatta Korona bunalımına karşı hangi mali siyaset adımları atılabilir, istihdam nasıl teşvik edilebilir?

T24 Iktisat

Yerkürenin önde gelen vergi, murakabe ve danışmanlık kurumlarından KPMG’nin Türkiye şirket ortağı, eski Maliye Başmüfettişi ve Iktisat Bakanlığı Danışmanı Emrah Akın, Koronavirüs salgınıyla iktisatta sarsılan gelişmelere karşı atılması gereken “maliye politikası” tedbirlerine işaret ederken, vergi ve prim ödemeleri ertelemesi üzere meydanlarda kesim ayrımına son verilerek “bütün dalları kapsayan bir mücbir sebep halinin ilan edilmesi” gerektiğini söyledi.
Kamudaki hizmetleri sırasında teşvik siyasetleri konusunda da çalışmalar yapan Emrah Akın, istihdamın bunalım periyodunda teşviki için “
minimum fiyat üzerinden alınan gelir vergisi stopajının 2020 sonuna kadar tahakkuk ettirilmemesi, minimum fiyat dışındaki vesair gelir vergisi bantlarında konum alan fiyatlar için 5-10 puan civarında indirim yapılması, SGK primlerinin indirimli öğrenim edilmesi”nin de aralarında bulunduğu bir seri önlem önerdi.

Emrah Akın’ın T24’ün sorularına verdiği cevaplar şöyle:

– Tüm yerküreyi etkileyen Koronavirüs / Covid-19 salgını binaenaleyh tüm memleketler kıymetli destek paketleri açıklıyorlar. Paketlerde bilhassa “maliye politikası” tedbirleri öne çıkıyor. Türkiye’de de “Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi” ile başlayan süreçte kimi adımlar atıldı, zayıf olduğu konusunda icmaller geldi. Tenkitler ışığında, maliye siyaseti ortamın da hangi yeni adımlar atılabilir?

18 Mart’ta Sayın Cumhurbaşkanı tarafından açıklanan “Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi”nin maliyeti yaklaşık 100 milyar TL olarak açıklandı. Paketin içinde değerli destekler var; gelgelelim yaklaşmakta olan önemli ekonomik durgunluk riski için kimi ek maliye siyaseti araçlarına da muhtaçlığımız olduğunu değerlendiriyorum. Tekliflerimden birincisi vergisel yükümlülüklere ait olarak ilan edilen “mücbir sebep”le alakalı. “Ekonomik İstikrar Kalkanı Paketi” ve akabinde Kaynak ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan düzenlemeler ile “tüm memleket ve tüm bölümleri kapsayan” bir “mücbir sebep hali” ilan edilmedi ve mücbir sebepten yararlanma bakımından sektörel bazda bir kısıtlamaya gidildi. Bu yaklaşım hem tüm mükelleflerde -kapsama girip girmeme bağlamında- önemli bir baş karışıklığına yol açtı hem de bu kolların tedarikçisi olan ve/veya kapsamdaki dalların tedarikçi olduğu kesimler için adaletsiz bir durum yarattı. Karşı zıdda kalınması olası ekonomik durgunluğun neredeyse tüm kesimleri kademe kademe olumsuz etkileyeceği düşünülürse, hudutlu bir mücbir sebep ilanı yanlışsız bir tercih üzere görünmüyor. Bu noktada atılması elzem birinci adım, “tüm mükellefleri” kapsayan umumi bir “mücbir sebep” halinin ilan edilmesi ve tüm vergisel ödevlerin bütün bölümler için en az 3 ay vadeyle ertelenmesi olmalı.

İşsizliğe karşı vergi ve prim teklifleri

Salgın hasebiyle işsizlik de önemli bir tehdit olarak önümüzde duruyor. Bu noktada neler yapılabilir?

Hükümet tarafından “kısa çalışma ödeneği”nden yararlanma kurallarının kolaylaştırılması için çok süratli bir yasal adım atıldı; ki bu isabetli. Lakin istihdam yerinde atılabilecek sair radikal adımlar da dikkate alınmalı.

Örneğin, taban fiyat üzerinden alınan gelir vergisi stopajının 2020 sonuna kadar tahakkuk ettirilmemesi acil olarak dikkate alınmalı. Başkaca taban fiyat dışındaki gayri gelir vergisi bantlarında konum alan ecirler için de 5 yahut 10 puan civarında indirim yapılması değerlendirilmeli kanaatime nazaran. Bunun yanı sıra ecirler üzerinden alınan damga vergisinden de 2020 sonuna kadar vazgeçilebilir. Bu tedbirler istihdamın üzerindeki vergi yükünü değerli ölçüde hafifletecektir.

SGK personel ve patron prim ödemelerinin 2020 sonuna kadar yüzde 25 yahut yüzde 50 indirimli alınması da değerlendirilmeli. Hem bu teklif hem de fiyat üzerindeki vergi yükü azaltıcı teklifler için “çalışan çıkarmama şartı” getirilebilir. Ek olarak “işsizlik maaşı” vadelerinin uzatılması ve işsizlik sigortasından yararlanma kaidelerinin da acilen kolaylaştırılması elzem.

Münhasıran KOBİ ölçeğindeki firmaların ömürlerine devam etmeleri istihdam bağlamında kritik kıymette. Bizim almış olduğumuz tedbirler de umumiyetle vergisel ve/veya finansal yükümlülüklerin ertelenmesi üzerine odaklanıyor. Meğer işletmelerin ve hane halkının kira, elektrik, doğalgaz ve su ödemelerinin 3-4 aylık periyotlar itibariyle ertelenmesi; velev malûm kısmının devlet tarafından üstlenilmesi de düşünülmeli.

Tarımdan KDV’ye muhtemel adımlar

– Öbür ne üzere mali önlemler alınabilir yaklaşmakta olan ekonomik durgunluk için?

Biraz Keynes’i anmış üzere olacağım; lakin ekonomik açıdan lokomotif bölümlerde “devlet alımları ve/veya alım garantileri” ile talebin canlandırılmasının da yararlı olacağını değerlendiriyorum. Tarım da hayati kıymette, bu yerdeki teşviklerin 2020 sonuna kadar önemli manada arttırılması ve hızlandırılması lazım.

Yeniden vergiye dönelim, sıhhat hizmetlerinden bu yıl KDV alınmaması, bu hizmetler için elzem olan makine, teçhizat ve ilaç için KDV indiriminin yapılması gerekiyor bana nazaran.

Süreksiz bir vade kurumlar vergisi oranımızı yüzde 20’den yüzde 22’ye çıkarmıştık; en kısa müddette bu nispeti 2020’yi de kapsayacak formda yüzde 20’nin altına düşürmemiz yararlı olur. Ayrıyeten 2020’de hem gelir hem de kurumlar vergisi mükellefleri için “geçici vergi” tatbikinin askıya alınması da mükellefleri önemli manada rahatlatacaktır.

Turizm işletmeleri için “Konaklama Vergisi”ni 2021 başına erteledik; gelgelelim 1 Ekim 2019’dan beri yürürlükte olan “turizm payı” konusunda bir adım şimdi atmadık. Bu hakkın da 2021 başına kadar ertelenmesi isabetli olur.


Emrah Akın

– Mart itibarıyla hayatımıza bir de “Dijital Hizmet Vergisi” girdi. Bu bahiste ne yapılabilir?

Salgın tedbirleri dijital ve çevrimiçi her türlü faaliyetin değerini bir kat daha arttırdı. Şu an ticari hayatın da toplumsal hayatın da çok büyük kısmı online ilerliyor. Dijital hizmet vergisinin, vatandaşlarımızın ve şirketlerimizin üzerinde önemli bir ek maliyet yaratma potansiyeli var maatteessüf. Kapsama giren hizmet ve mükellefler için nispeti yüzde 7,5 olan “Dijital Hizmet Vergisi”nin 2020 sonuna kadar ertelenmesi ve yüzde 7,5 olarak tespit edilen vergi orantısının da yüzde 2-3’ler seviyesine çekilmesi elzem bana nazaran.

– Mükellefler üzerinde biriken “Devreden KDV tutarları” konusu da tartışılıyor. Devlet devreden KDV fiyatlarını aslında mükelleflere iade etmiyor mu?

Mevcut KDV iade sistemimiz ile devreden KDV’nin iadesini karıştırmamak lazım. KDV sistemimizde mükellefler “tam istisna kapsamına giren süreçler, indirimli orantıya tabi süreçler, KDV tevkifatına tabi süreçler ve ziyade ve yansız hesaplanan KDV” için iade alabiliyorlar. Yani bu süreçlere ait olarak mükellef tarafından yüklenilen ve indirimle giderilemeyen KDV’nin nakden ve/veya mahsuben iade alınması mümkün. “Devreden KDV” fiyatlarının iadesi ise bizim mevzuatımızda öngörülmüyor. Bu da mükellefler için büyük bir finansal maliyet demek.

Almanya, Belçika, Hollanda, İngiltere, Singapur ve Güney Kore üzere devletlerde, “devreden KDV’nin iadesi” pratiği var. Örneğin İngiltere’de devreden KDV, ilgili periyot beyannamenin verilmesini takip eden 30 gün içerisinde mükellefe derhal iade ediliyor.

Biz de 2018’de önemli bir KDV ıslahatı tartışması yaşadık ve TBMM’ye önemli ıslahatlar içeren bir kanun tasarısı indi. 2018 Nisan’da yayımlanan 7104 sayılı Kanun’la KDV Kanunu’nda önemli bir revizyona şahit olduk; lakin maatteessüf ıslahatın en değerli bacaklarından birisi olabilecek olan “devreden KDV’nin iadesi modeli” o devirde TBMM’den geçip yasalaşma bahtı bulamadı.

Tekrar tasarıda -şu an 200 milyar TL’yi aştığı iddia edilen- mevcut devreden KDV stokunun nasıl giderileceğine ait metotlar de vardı. Bu fiyatlar, bütçe imkânları da dikkate alınarak- kesimlere, işletme büyüklüklerine, devreden KDV’nin kaynağına nazaran kısmen yahut külliyen iade edilebilecek yahut Maliye Bakanlığı bu fiyatların gayrı vergi borçlarına mahsup edilmesine yahut gelir ve kurumlar vergisi tatbikinde masraf yazdırılmasına da yetkili olacaktı. Lakin belirtiğim üzere bu husus mevzuatımıza o devir girme bahtı bulamadı.

– Bu ekonomik konjonktürde devreden KDV meblağlarının iadesinin yararlı olacağını söylüyorsunuz. Nasıl bir mekanizma kurulmalı, bu meblağlar nasıl iade edilebilir size nazaran?

Şu ana kadar aldığımız mali önlemlerin birden fazla kimi bölümlerin vergi borçlarının ertelenmesi üzerinde temelleniyor. Mevcut durumda, devreden KDV stokunun en azından bir kısmının mükelleflerin ertelenen vergi borçları ile mahsup edilmesi bir prosedür olarak dikkate alınabilir.

Münhasıran istihdamın sürdürülmesi bağlamında kritik kıymette olan şirketlerin nakit yapısındaki dengesizlikleri gidermek için bir kısım devreden KDV meblağının -elbette çeşitli inceleme prosedürlerini takiben- nakden mükelleflere iadesi de bir seçenek olabilir.

Başka tekliflerle birlikte, devreden KDV stokunun bir kısmının da gelir ve kurumlar vergisi matrahından masraf olarak indirilmesi metodu mükelleflere imkân olarak sunulabilir. Bu yolla mükelleflerin vergi yükleri azaltılmış olur.

Elbette Kaynak ve Maliye Bakanlığı bu iade süreçlerini düzenlerken, mükellefiyet mühleti, çalışan sayısı, faal ve özsermaye büyüklüğü, ödenen vergi meblağı, vergisel ödevlerin vaktinde alanına getirilip getirilmediği, düzmece yahut muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı doküman düzenleme yahut kullanma cihetinde olumsuz rapor ya da tespit bulunup bulunmadığı üzere kriterleri de esas alarak farklı iade yolları tespit edebilir. Gelgelelim kritik olan nokta, mükellefler üzerinde biriken devreden KDV stokunun bu periyotta mükellefe nakden ve/veya mahsuben iadesinin çok olumlu sosyoekonomik sonuçları olacağı muhakkaktır.

Buhranın gerekleri ve mali disiplin

– Evet lafını ettiğiniz tedbirler neden yürürlüğe girmiyor olabilir; sizce “mali disiplin” manasında olumsuz bir tabloya gidişi hızlandırma tasası mı var?

Çok haklısınız. Ekonomik mealde en kıymetli çıpamız hâlâ “mali disiplin.” Yıllardır bütçe açığımızın AB’nin ilgili Maastricht Kriteri’ne müsait halde gayri safi yurtiçi hasılanın (GSYH) yüzde 1’i ila 3’ü civarında tutturuluyor olması son radde kıymetli. Fakat önümüzdeki tablo maliye siyasetinin bu periyot için hayati değerde olduğunu ortaya koyuyor. Uzun yıllardır, en değerli ekonomik çıpamız olan “mali disiplin”den taviz vermeden de bu adımların atılması pek mümkün değil. Şayet önemli bir ekonomik daralmanın ve bunun yaratacağı kimi sosyoekonomik komplikasyonların önünü almak istiyorsak, 2020 için önemli bir bütçe açığını da göze almamız gerekiyor.

– Evet önerdiğiniz bu siyasetler için kaynak nereden bulunacak?

Kaynak konusu elbette kritik. Devletin, bir anda bu kadar önemli hacimde bir kaynağı bulabilmesi kolay değil. Verilecek olası desteklerin ve vazgeçilen/ertelenen vergilerin yaratacağı nakit sıkışıklığı için TL emisyonunun arttırılması gündeme gelebilir. Bu takdirde 2020 ve ertesinde yeniden önemli bir pahalılık sorunu ile de karşı zıdda kalabiliriz. Ama ekonomik faaliyetlerde gitgide büyüyen bir durgunluk ve bunun sonucu olabilecek sosyoekonomik komplikasyonlar önünde, bütçe açığı da pahalılık artışı da birinci anda nispi ehemmiyetlerini yitiriyorlar. Atılacak adımların proaktif olması gerekiyor. Başkaca bütçe açığı ile pahalılık göstergeleri çok yakından takip edilmeli. Bu noktada devrinde atılmayan adımların sonradan atılsalar bile çok daha büyük ekonomik ve içtimaî buhranların önünü alamayacağının altını da kalın çizgilerle çizmek isterim.