“Karanlık günlerin biteceğini düşünmek uygun geliyor fakat içinde bulunduğumuz buhran altı ayda üstesinden gelinecek bir sıhhat bunalımı değil”

Gülseren Onanç*

31 Aralık günü 2019 günü, 2020’nin 2019 dan daha güzel olacağına inanarak yılbaşı kutlaması yapmıştık. 2020’nin güzel geçeceğine neredeyse emindik. 2019’daki politik kazanımlarımız ve iki ve sıfır rakamlarının iki defa art geriye gelmesi üzere temelsiz bir his bile bizde optimist bir his uyandırmış olabilir. Tahminen de geleceğin bugünden daha düzgün olacağına inanmak istiyorduk.

Dünya’yı değiştiren 111 gün

The Guardian gazetesinde geçen hafta yayınlanan “Dünya’yı değiştiren 100 gün” yazısından öğreniyoruz ki birebir gün, 31 Aralık günü, öğlen saatlerinde Çin Hükümeti’nin resmi websitesi, 11 milyonluk sanayi kenti Wuhan’ın deniz mahsulleri toptan satış pazarının etrafında “nedeni bilinmeyen bir zatürre” ye rastlandığını duyurdu. Çin Hükümeti önceleri bu hususun çevre medyada yayılmasını engellemeye çalıştı, virüsü Sars’a benzeten Wuhanlı tabibi cezalandırdı.

Ocak ayının birinci günlerinde yerküre, Amerika ile İran arasındaki gerginliğe odaklanmış ve  üçüncü yerküre savaşına dönüşecek mi telaşı yaşarken, Çin’den gelen haberler virüsün insandan kimseye bulaştığı ve yüksek orantıda öldürücü olduğu yanındaydı. Otoriter Çin idaresi Wuhan kentine giriş çıkışları kapattı ve devlet çapında tedbirler almaya başladı.

Alınan tedbirler virüsün İtalya, İspanya ve İngiltere’ye ulaşmasını engelleyemedi. Bu arada ne diyeceği merakla beklenen Yerküre Sıhhat Örgütü (DSÖ) Umumi Sekreteri Tedros Adhanom Ghebreyesus, 4 Şubat’ta virüsün milletlerarası yayılımının yavaş olduğunu, seyahat ve ticareti durdurmaya gerek olmadığını açıkladı.

Şubat ayında, Güney Kore’de hastalık belirtileri olmasına karşın bâtın bir tarikat içtimasına katılan bir hatunun virüsün yayılmasını ateşlediği duyuruldu. 19 Şubat’ta Milano’da oynanan İtalyan Atalanta ekibi ile İspanyol Valencia müsabakasında elli bine yakın İtalyan ve İspanyol taraftar yan yana kol kola bağıra çağıra maç izlediler. Maçtan iki gün sonra İtalya, Covid-19 kaynaklı birinci irtihal haberini duyurdu.

Mart ayının başında İngiltere’de birinci mevt vakası gerçekleştikten birkaç gün evvel Başbakan Boris Johnson evvelki akşam hastahaneye gittiğini ve herkesin elini sıktığını söylüyordu. Kendisine 28 Mart’ta korona teşhisi kondu, 5 Nisan’da ağır bakıma kaldırıldı. Avrupa devletleri kendi içinde sonlarını kaparken, küresel iktisat de durma noktasına geldi. Amerika’da Trump, “Çin virüsüne karşı çağdaş tarihin en gelişmiş uğraşını yapıyoruz” dediği günden beri Amerika yerkürenin buhran merkezi olmaya devam ediyor.

Yerküre Sıhhat Örgütü, Covid 19’u pandemi, yani yerküre çapında salgın olarak açıkladığı 11 Mart günü Türkiye’de birinci vaka tespit edildi. O günden beri başı karışık ancak bütün otoriteyi elinde bulunduran ve kimseyle paylaşmak istemeyen iktidar, Sıhhat ve İçişleri Bakanlığı ile tek elden süreci yönetmeye gayret gösteriyor. Başkanlık Sistemi’nin korona ile imtihanı otoriterliğin artması ile sonuçlansa da, halka bir maske bile dağıtılamadığı gerçeğini de ortaya koydu.

Virüsün Wuhan’da birinci tespit edilmesinden bu güne 111 gün geçti. New York Times’ın anlık güncellenen korona haritasında bugün itibariyle 177 devlette 2 milyonun üstünde insan virüse yakalandı ve 160 binin üstünde kişi hayatını kaybetti ve bu rakam mütemadi artıyor.

Öte tarafta ekonomik fatura çok ağır, IMF Yerküre iktisadının yüzde 3 Türkiye’nin ise %5 küçüleceğini söyledi. Türkiye’de ve yerkürede işsiz kalanlara yapılan ödemeler, çetin durumda olan şirketlere destekler buhranın yarattığı hasarları azaltmaya çalışsa da, var olan politik zihniyet ile alınan tedbirler sürdürülebilir tahliller üretemiyor. İşsizlik ve yoksulluk artıyor, devletler arasındaki gelir uçurumu artıyor, yerkürede gelir adaletsizliği artma eğiliminde.

Durum bu türlü iken iktidarı elinde bulunduranların olağana ya da eski nizama dönme gayretleri devam ediyor. Çin’de kentler birbiri arkasına açılıyor, Amerika ve Avrupa’da olağanlaşma sürecine kademeli olarak uygulanmaya geçeceği duyurdu.

İtiraf edelim, bu karanlık günlerin biteceğini düşünmek bile bize güzel geliyor. Hepimiz konut dışındaki içtimaî ömrü, işe gidip gelmeyi, evlatların mektepte eğitim almasını, restoranda yemek yemeyi, kahveye, berbere gitmeyi, sokakta yürümeyi ve bir dolu küçük özgürlüğümüzü özledik. Bir an evvel eski yaşantımıza geri dönelim istiyoruz.

Sıhhat bunalımı değil politik buhran

Halbuki şunu anlamak zorundayız; içinde bulunduğumuz bunalım yerkürenin altı ayda üstesinden geleceği bir sıhhat buhranı değil. Ismini koyalım; bu derin bir politik bunalım. Tabiata tahakküm kurmak isteyen, milletlerarası işbirliğini reddeden, içe dönük ulusalcı siyasetleri savunanların yerküreyi getirdiği noktadır. Devletlerin en temel hizmetleri olan eğitim, sıhhat, su, güç vb hizmetleri piyasaya bırakan, gelir adaletsizliğini ve yoksulluğu artıran, çatışma ve savaşları körükleyen bir sistemin yarattığı bunalımdır.

Ismine neo-liberalizm yahut öteki bir şey diyelim, bu sistemi üreten ve iktidarını pekiştiren siyasetçilerin bu buhran önünde nasıl çaresiz kaldığını gördük. Devletteki bütün sistemi tek elde tutmak isteyen iktidarların vatandaşlarına maske dağıtmakta bile nasıl aciz kaldığını yaşadık. Virüs tehdidini yok sayan, onunla ekonomik paket ile savaş edebileceğini sanan devlet liderlerinin nasıl komik duruma düştüklerine tanıklık ettik.

Bu otoriter siyasetçiler çaresizlikleri kapatmak için, memleketimizde olduğu üzere, ağırlıklarını artırıyorlar, mahallî idarelerin yerlerini kısıtlamaya, içtimaî medya murakabesini artırmaya, medyayı cezalandırmaya devam ediyorlar. Halka yakın siyasetçilerden, karar mekanizmalarından, topluluğa tahlil üreten canlı vatandaşlardan, en çok da halkların dayanışmasından korkuyorlar. İnsanın kendine, insanın beşere, komşunun komşuya yardım eli uzattığı bu sistemden korkuyorlar. Kendisinin yapamadığı yardımı gayrısının yapmasını da engelleyen iktidarın elinde yalnızca ağırlıkçı devlet aygıtı kaldıysa, bir an evvel bu politik bunalıma, tıpkı korona virüsünün aradığımız tahlil üzere, bir tahlil bulmak zorundayız.

Daha özgürüz, öbür bir yerküre tertibi mümkün

Her ne kadar karşıtını düşünsek de, yerküreden elimizi çektiğimiz, konutlarımıza kapandığımızdan beri önümüzde geniş bir özgürlük meydanı açıldı. Artık gayrı bir eğitim sisteminin, öteki bir sıhhat sisteminin, sair türlü bir çalışma sisteminin var olabileceğini yaşayarak anladık.

Bütün yerküre tıpkı anda bu türlü bir deneyimi gayrı koşulda yaşayamazdı. Paris Üniversitesi Tarih ve Felsefe Profesörü Justin E.H. Smith’in The Point Mecmuasında yazdığı makalede, “Mart 2020’den evvel inandığımız ideolojiden, bize dayatılan kıymetlerden, alışkanlıklarımızdan, bize yük olan, sıkıcı nizamlardan kurtulabiliriz ve bunu kolaylıkla yapabiliriz, kimsenin umurunda olmaz velev kimse farkına bile varmaz” diyerek bize yeni bir yerküre tertibi kurabileceğimizi müjdeliyor.

Yapılan araştırmalar, koronavirüsünün yerküreyi esir aldığı günden sonra kişilerde düşünsel ve davranışsal değişimler olduğunu ortaya koyuyor. Değerli bulduğum dört değerli değişim beni heyecanlandırıyor ve geleceğe ait umudumu arttırıyor:

İnsanın, emeğin ve bilimin kıymeti anlaşılıyor

Yerkürenin derhal her noktasında merkezi sıhhat sistemine itimat azalırken, hekim ve hemşirelere destek artıyor. Gerçek katma bedelin koca koca kent hastanelerinin binalarında değil, içindeki yetişmiş kişilerde olduğu anlaşılıyor.

Boris Johnson’ın 4 gün süren ağır bakım sürecinden çıktığında yaptığı konuşmada bütün tabip ve hemşirelere hayatını kurtardıkları için minnet borçlu olduğunu söyledi. Yeni Zelandalı ve Portekizli iki hemşireye bilhassa teşekkür etti. İki ay evvel Brexit muahedesini imzalayan bir başbakanın ömrünü farklı devlet vatandaşı iki ağır bakım hemşiresinin koruduğunu açıklaması işgücünün muaf dolaşımın ne kadar kıymetli olduğunun itirafıydı.

Öte tarafta, bilimin ve bilim kişilerinin yaşamsal kıymeti bu bunalım ile daha düzgün ortaya çıktı. Yıllardır iklim değişikliğinin yerküreyi tehdit ettiğini yazan, söyleyen bilim kişilerinin artık daha çok dinleneceği bir ortama geliyoruz.

Mahallî idarelerin merkezi idarelere karşı ehemmiyeti anlaşılıyor

Devlet yönetme gücünü elinden bırakmayan, dışlayıcı, otoriter iktidarların sorun çözme yeteneği azalırken, mahallî idarelerin ne kadar kıymetli bir rolü olduğu bu süreçte çok net anlaşıldı. Konutlarına kapanan kentin vatandaşları her türlü altyapı muhtaçlığı, ulaşım, çevre destekler üzere bahislerde kendilerine en yakın kamu ünitelerine müracaat ettiler.

Bu süreç güçlü bir mahallî idareye olan talebi görünür kıldı ve belediye yöneticilerini güçlendirdi. Türkiye’de iktidar mahsusen muhalefet partilerine mensup belediye yöneticilerinin öne çıkmasından, yardım kampanyaları organize etmelerinden rahatsız oldu. ABD’de Trump Demokrat Parti’nin temsilcileri olan eyalet valilerini maksat tahtasına koydu. Lakin bu ne Türkiye’de  Mansur Yavaş’ın ne de ABD’de New York Valisi Andrew Cuomo’nun popülaritesini engelleyemedi.

Yardımlaşma ve dayanışma isteği artıyor

Geleceğe ait belirsizlik, endişe ve tasaya yol açarken, en bariz davranış değişikliği dayanışma ve yardımlaşma isteğinde gözlemleniyor.

Kime ilişkin olduğunu bilmediği bakkal borçlarını kapatan isimsiz kahramanlarımız var. Bizden daha güçlükle durumda olana destek olma uğraşı bu devirde yaşantımıza mana veriyor. Ahbap, Bi’komşu üzere teşebbüsler ile mahalleden başlayan bir dayanışma ağı örülüyor. SES Eşitlik Adalet Hatun Platformu’nda derlediğimiz dayanışma örnekleri bize dayanışma ve yardımlaşman örneklerini sunuyor.

Memleketler arası dayanışma gereksinimi anlaşılıyor

Devletlerin hadlerini kapattığı, ulusalcı söylemin yükseldiği Covid 19 Pandemi buhranında, insan olma kimliğimizin bütün kimliklerimizin önüne geçtiğini söylemek mümkün. İtalya’dan, İspanya’dan, ABD’den yahut farklı bir devletten gelen mevt haberleri içimizi acıtıyor. “Artık şunu biliyoruz: Hadlerimizi, havaalanlarımızı, yollarımızı, konutumuzun kapısını kapattığımız durumda bile virüs gelip bizi buluyorsa, artık kaçacak bir mahallimiz kalmadıysa, insanlığın daha yaşanılır bir yerküre için işbirliği yapmasından öbür bahtı yok” diye yazmıştım daha evvelki makalemde. 

Gerçekten geçtiğimiz hafta sonu Küresel Citizen isimli örgüt, Bir Yerküre: Daima Birlikte Evde etkinliğinde yüzlerce sanatçıyı bir araya getirmeyi ve koronavirüs ile savaş için 128 milyon bağış toplamayı başardı. Trump’ın Yerküre Sıhhat Örgütü’ne desteği keseceğini açıklamasının akabinde gerçekleşen bu kampanya, memleketler arası dayanışmaya verilen desteği ortaya koydu.

Hayatın sıradana dönmesi için tek kaide olan Korona Virüsüne karşı aşının bulunması için kişisel şirketler ve memleket laboratuarlarında 50 ye yakın aşı örneği ve ilaç tedavileri geliştirildi. Tekrar de 12 ile 18 aylık bir müddetten kelam ediliyor. Bloomberg mecmuasında yayınlana makalede,    çok pahalı ve uzun aşı geliştirme sürecini kısaltmak için patent kanunlarını düzenlemek ve ülke idareleri arasında küresel bir işbirliğine gerek olduğunu yazıyor.  

Project Syndicate’de yayınlanan makalesinde Kemal Derviş, “Covid-19 bunalımı daha evvel gibisi görülmemiş bir insanlık dayanışması testi olacak” diyor. Sürdürülebilir geliri olanın fakiri desteklemesi, gencin yaşlıyı muhafazası, kollaması, varlıklı memleketlerin fakir devletlere maddi yardım yapmasını, bu bunalımı yenmenin yolu olarak ortaya koyuyor.

Bütün yerküreyi durduran korona bunalımı insanlığın davranış ve fikirlerini değiştirirken bize yeni bir sistemi kurma imkanı da sunuyor. Yirmi 1. yüzyılı dayanışmanın yüzyılı yapmak için bugün elimizde hiç olmadığı kadar değerli bir fırsat var. 2020 yılının tarihe yerkürenin kendini kurtarmaya başladığı çok yeterli bir yıl olarak geçmesini sağlayabiliriz.


*Bu yazı 21 Nisan tarihinde SES Eşitlik, Adalet, Bayan Platformu’nun internet sitesinde yayınlandı