Koronavirüs | ABD'de salgın buhranı nasıl büyüdü?

Ergin Yıldızoğlu
İktisatçı

Amerika Birleşik Devletleri, ünlü siyaset bilimci Francis Fukuyama’nın deyimiyle “kapitalizmin en gelişmiş örneği”. Hakikaten de ABD yerkürenin en varlıklı devleti. Yerkürenin teknolojik olarak en donanımlı hastaneleri, araştırma laboratuvarları ABD’de. ABD’liler devletlerinden kelam ederken sık sık “dünyanın en büyük ülkesi” (The greatest country in the world) derler. Fakat devletin koronavirüs salgını bunalımında yaşadıkları bu özellikleriyle koordinasyonlu değil.

ABD’de Mart başında 274 Covid-19 vakası vardı. Bu sayı Nisan başında 300 bini geçti. Seattle’da 22 Ocak’ta birinci Covid-19 vakası saptandığında ABD Lideri Donald Trump, “Kaygılanacak bir durum yok, her şey denetim altında, Çin’den gelmiş bir kişi” diyordu. 5 Nisan’da Covid-19’dan ölenlerin sayısı 7 bini geçmişti. Trump, Ocak ayında “Yakında havalar ısınınca mucize üzere yok olacak” diyordu. Artık ABD’de salgın bitene kadar yaklaşık 200 bin kişinin ömrünü kaybetmesi bekleniyor.

Bu karanlık manzarayı salt Trump’ın sorumsuz ve istikrarsız idaresiyle, başlangıçta halk sıhhatinden çok bu yıl yapılacak başkanlık seçimlerine yönelik kampanyasının sıkıntılarına odaklanmış olmasıyla; idaredeki Kaynak Bakanı Steven Mnuchin üzere kimi isimlerin iktisadın sıhhatine halk sıhhatinden daha ziyade kıymet vermiş olmalarıyla, kimi vahim yanlışlarla açıklamak yerinde değil. ABD sıhhat sisteminin yapısal özelliklerini ve memleketler arası jeopolitikte gitgide ağırlaşmakta olan büyük güçler arası yarışmanın tesirlerini de göz önüne almak gerekiyor.

Ziyan edilen 70 gün

Washington Post gazetesi, sıhhat sisteminden ve Beyaz Saray’dan birçok hizmetliyle yapılan görüşmelere dayanarak Covid-19 salgınındaki gelişmelerin kronolojisini ayrıntılı biçimde sergileyen bir araştırma yayımladı. Washington Post’un araştırmasında “70 gün ziyan edildi” diyor.

Bu araştırmaya nazaran ABD istihbarat kurumları 31 Aralık’ta, Çin’in Vuhan kentinde bir salgın hastalık yeri oluştuğunu saptadı. 3 Ocak’ta ABD, Hastalık Denetim ve Tedbire Merkezi (CDC) Yöneticisi, Çin’de CDC karşılığı kurumun yöneticisinden, “henüz kaynağı saptanamayan gizemli bir illetle zıdda kaldıklarını” bildiren bir telefon iletisi aldı.

CDC yöneticisi bu bildirisi, CDC’nin de bağlı olduğu Sıhhat ve İnsan Kaynakları Bölümü’ne (HHS) aktardı. HHS bu bilgiyi derhal Beyaz Saray’a aktardı. 14 Ocak’ta HHS yerkürede yeni bir koronavirüs hadisesinin gelişmekte olduğu sonucuna ulaştı. 21 Ocak’ta Seattle’da Vuhan’dan gelmiş bir kimsede koronavirüs saptandı.

Sonraki gün Trump Davos’ta basın içtimasında birinci defa bahse ait bir soruyla karşılaştı ve “kaygılanmadığını” vurguladıktan sonra, “Her şey denetim altında, Çin’den gelmiş sırf bir kişi” dedi. Fakat, Çin idaresi 23 Ocak’ta Vuhan’ı, 29 Ocak’ta Vuhan’ı da içeren Hubei eyaletini, yaklaşık 70 milyon kişisi külliyen karantinaya alınca hadisenin gerçek boyutları ayan oldu.

O günlerde Trump idaresinde iki eğilim ortaya çıktı: Halk sıhhatine öncelik vermek isteyenler ile iktisada öncelik vermek isteyenler. Trump 2. eğilime yakındı ve hala salgına değil de seçim kampanyasına odaklandı; bu bağlamda geniş iştirakli, sekiz seçim kampanyası içtiması düzenledi.

10 Şubat’ta New Hampshire’da yaptığı içtimada taraftarlarına “Merak etmeyin, virüs havalar ısınırken mucizevi biçimde yok olup gidecek” dedi. 27 Şubat’a gelindiğinde, test ve aşı geliştirmeyi inhisarında tutan CDC laboratuvarlarının ehliyetsiz, sistemsiz olduğu ortaya çıktı. Bir bilirkişi gözlemci, “Bu laboratuvarlar şahsi kola ilişkin olsaydı çoktan kapatılmıştı” diyordu.

Trump idarenin salgını “bir irtihal kalım sorunu” olarak görmesi Mart ayı sonunu buldu. Özetle, idarenin istihbarat kurumlarına olan güvensizliği kendi içinde istikrarlı ve bütünlüklü bir işleyiş kuramamış olması, Trump’ın uzun müddet seçim kampanyasına odaklanmış olarak kalması, çok bedelli 70 günün ziyan edilmesine neden oldu.

Bu 70 gün boyunca Trump’ın pandemi için evvel, “Demokrat Parti’nin oyunu” (hoax) diye başlayıp yaydığı yalan yanlış “Yazın kaybolup gidecek”, “ABD’nın yapısı kapatılmaya müsait değil”, “Kapatırsak ekonomik bunalımın öldürücü tesirleri çok daha büyük olur” üzere açıklamaları idarenin tutarlı bir savaş planı oluşturmamakta bu kadar gecikmesine ekte bulundu.

Donald Trump, idarenin tedbir almakta gecikmesini, “Covid-19 hiç beklenmedik biçimde aniden ortaya çıktı” diyerek açıklamaya, sorumluluktan kurtulmaya çalışırken de doğruyu söylemiyor. The Atantic’de Uri Ferdman imzalı 20 Mart tarihli metinde, daha 2015’de Bill Gates’in bir virüs salgını mümkünlüğü konusunda ikazda bulunduğunu aktardı.

Geçen hafta The Nation mecmuasının eline geçen 2017 tarihli bir Pentagon raporu (“USNORTHCOM Branch Plan 3560: Pandemic Influenza and Infectious Disease Response”) yeni bir virüs salgını tehlikesinin çok yüksek, buna karşılık ABD halk sıhhati sisteminin hazırlıksız olduğunu anlatıyordu.

Rapor, teneffüs (ventilation) cihazı, korunaklı giysi, eldiven, maske eksikliğinin had safhada olduğunu vurguluyordu. Foreign Policy mecmuasında Eylül 2018’de yayımlanan “Next Pandemic arriving soon” (Yeni pandemi yakında geliyor) başlıklı metinde da güvenlik kurumlarının yeni bir pandemi mümkünlüğünün artmakta olduğuna ait icmalleri aktarılıyordu.

Trump idaresi Pentagon raporunu dikkate almayarak gereken hazırlıkları yapma bahtını kaçırdığı üzere, 2018 baharında Obama periyodunda kurulmuş bulaşıcı illetlere ait güvenlik kurumlarının fonlarını kesti, Mayıs ayında da Ulusal Güvenlik Konseyi’nin bünyesindeki “Küresel Sıhhat Güvenliği” ünitesini kapattı.

Esas sorun sıhhat sistemi

Trump’un istikrarsız siyasetleri, yanıltıcı açıklamaları bir yana, Covid-19’un bu noktada büyük tesir yapabilmesinin gerisinde İngiliz The Guardian gazetesinde eski ABD çalışma bakanlarından Robert Reich’in vurguladığı üzere “ABD’de gerçek bir halk sıhhati sisteminin olmaması” yatıyor.

ABD’de sıhhat hizmetleri esas olarak hususî dal hastanelerine ve sıhhat sigortası şirketlerine dayanıyor. Sıhhat bakım masrafları ferdî sıhhat sigortalarıyla karşılanıyor. Sigortası olmayan acil servisin dışında tedavi göremiyor. Hala ABD’de, umumide fakir kesitlerden, düşük ücretlilerden oluşan 30 milyon insanın sıhhat sigortası yok. Yaklaşık 50 milyon insanın lakin kısmi ve ehliyetsiz seviyede sigorta yaptırabildiği anlaşılıyor.

Sıhhat hizmetleri kişisel dal tarafından ve karlılık prensibine nazaran sunulduğundan, yerinde noktada kar yapamayan, hastaneler kapanıyor. Bu kapanan hastaneler de umumi de sigortalı orantısının düşük olduğu fakir nahiyelerde bulunuyor. Kimi tefsirlere nazaran hastane sisteminde yerinde yatak ve ağır bakım ünitesi olsa bile bunların çoğunlukla, varlıklı kesimlerdeki hastanelerde ağırlaşmış oluyorlar.

Vesair taraftan gelişmiş devletlerin ortalamasıyla karşılaştırıldığında, ABD’nin sıhhat sistemi olumsuz bir manzara sergiliyor. Örneğin sıhhat sisteminde kişi başında “cepten kişisel harcanan” ölçü gelişmiş memleketlerde ortalama kişi başına 850 dolar. Bu ölçü ABD’de 1100 doların üstünde gerçekleşiyor. Bir öteki araştırmaya nazaran gelişmiş devletlerde 1000 kişi başına düşen yatak sayısı ortalama 5,4 iken nispet ABD’de 2,8. Gerektiğinde birebir gün ya da bir sonraki gün randevu alabilen yetişkinlerin nispeti da gelişmiş devletlerde ortalama %57. ABD’de parayla olmasına rağmen %51.

Velhasıl ABD’de sıhhat teknolojisi ve altyapısı gelişkin olmasına rağmen, topluluk içinde dağılımı vesair gelişmiş memleketlerdeki birden fazla ulusal sıhhat sisteminin çok gerisinde kalıyor.

ABD sıhhat kolunun bir gayrı zaafı da pandemi, test ve aşı üzere dertlere münâsib olmaması. Örneğin, Trump idaresi, ahir Covid-19 testini fiyatsız olarak sunmaya başladı. Lakin testi olumlu çıkanların, şayet sigortaları yoksa, tedavi olmaları olanaksız. Velhasıl “Paran yoksa meskenine git talihin varsa yaşarsın”.

Bu sorun, biri acilen gayrısı de gelecek yıl olmak üzere iki nedenle daha da ağırlaşacak. Birincisi, geçtiğimiz hafta yaklaşık 6-10 milyon arası bir nüfus işini kaybetti. Bunların sigorta primlerini ödemekte büyük zorluk çekeceklerini kolaylıkla varsayabiliriz. Hülasa sıhhat sigortası olmayanların sayısı çığ üzere artıyor, bir hesaba nazaran yakında bu sayı 170 milyon bireye ulaşabilecek. İkincisi artan sayıda sigortalı insan, sigortalarının hizmetlerini kullanmaya başladıkça kişisel hastanelerin maliyetleri artıyor. Gelecek yıl bu durumun sigorta primlerinde en az %40 artışa yol açması, sigorta sisteminin dışına düşenlerin sayısının büyümesi bekleniyor.

Jeopolitik yarışma de bir etken

Covid-19 bunalımının bu kadar büyümesinde ABD ile Çin arasındaki ekonomik, siyasi ve kültürel yarışmanın de kıymetli bir rolü var. ABD önünde rakip büyük güç olarak yükselirken Çin buna müsait bir memleketler arası imaj da inşa etmeye çalışıyor. Çin, bu imajı zedelememek için, Covid-19 salgınını başlangıçta saklamaya çalıştı. Salgın saklanamaz duruma gelince, ABD’nin yardımını reddetti. Böylelikle ABD kompetanlarına salgını mekanında izleme, örnek alma talihi vermedi. Çin idaresi birlikte çalışan ABD ve Çin kaynaklı iki laboratuvar arasında haber akışını da engelledi.

Kasım ayında birinci işaretler belirmeye başlarken Çin’in yerküre pazarından büyük çaplı sıhhat gereci, teneffüs makinesi, maske almış olması da salgın vesair memleketlere sıçradığında piyasalarda tıbbi gereç kıtlığı yarattı, memleketler arasında yarışması hızlandırdı, işbirliği mümkünlüğünü zayıflattı. Çin, 14 Ocak’ta hala “insandan beşere geçtiğine ait açık bir kanıt yok” diyordu. Ocak ayı kapanırken Çin hala ABD ile Covid-19 virüsü örneği paylaşmamakta ısrar ediyordu. Washington Post’un aktardığına nazaran, Çin nihayet malumatları paylaşmaya karar verdiğinde, salgın başladığından o ana kadar 300 bin kişi çoktan Vuhan’dan ABD’ye seyahat etmiş.

Yerküre Sıhhat Örgütü’nün salgını pandemi olarak nitelemekte gecikmesinde de Çin’in baskısının kıymetli bir rol oynadığına da inanılıyor.