Koronavirüs salgını | Ekonomik depresyonu azık bunalımı mi izleyecek?

Ergin Yıldızoğlu
İktisatçı

Koronavirüs salgını yerküre iktisadının çok kırılgan olduğu bir devirde patlak verdi. Devletlerin salgına karşı almaya başladığı tedbirler yerküre iktisadının problemlerini, kolaylıkla “küresel depresyon” olarak tanımlanabilecek bir seviyede ağırlaştırdı.

Yerkürenin önde gelen ekonomistlerinin ve tarihçilerinin icmalleri da bu yanda.

Bir besin buhranı mümkünlüğü da giderek tartışmaların gündemine giriyor.

‘Bu sefer hakikaten farklı’

Koronavirüs ve neden olduğu Covid-19 illetinin tetiklediği sert ekonomik sarsıntılar evvel akla, 2007-2008 finansal bunalımını getiriyor ama bu benzetmenin yerinde olmadığı acilen anlaşılınca, sıra 1929’da başlayan ve tesirleri 1930’lu yıllar boyunca devam eden “Büyük Buhrana” geliyor.

Hakikaten de Milletlerarası Para Fonu’nun (IMF) son Yerküre Ekonomik Görünüm raporu, global iktisadın merkezlerinde koşulların, 1930’lardaki büyük buhrandan bu yana birinci sefer bu kadar kötüleştiğini söylüyor.

IMF’nin eski baş ekonomisti olan Harvard Üniversitesi’nden Prof. Kenneth Rogoff, Project Syndicate sitesindeki yazısında, koronavirüs salgınını, “uzaylı istilası” sinemalarındaki felaketlere benzetirken, “son 150 yılın en sert resesyonu” olarak betimliyor.

Böylelikle Rogoff, iktisat teorileri kısmına “depresyon” kavramını sokan 1873-88 bunalımına kadar uzanıyor.

Financial Times gazetesinin global iktisat editörü Martin Wolf da lafını sakınmayarak, “Dünya iktisadı çöküyor” diyor.

2008 finansal buhranından sonra, Kenneth Rogoff ile birlikte yazdıkları, o vakit çok ilgi çeken, “Bu kere farklı” başlıklı kitapta, “bu sefer aslında farklı olmadığını” anlatan Carmen Reinhart, Covid-19 ile oluşan durumu değerlendirirken “Bu defa sahiden farklı” diyor.

Hakikaten de koronavirüs salgını yerküre iktisadında, kapitalizmin tarihinde gibisi olmayan tesirler yarattı.

Örneğin, 1873-1888 ve 1929-1933 ve 2007-2008 buhranları esas olarak merkez memleketlerde ağırlaşıyordu.

2007-2008 bunalımında gelişmekte olan memleketler büyümeye devam ettiler, bunalımdan kaçan kapitaller için nispeten korunaklı sığınaklar sundular.

Bu defa gelişmekte olan memleketler ne Covid-19’un bulaşıcı tesirinden, ne de münhasıran bir evvelki buhranda yabancı varlık girişiyle biriktirdikleri borç yükünün katkısıyla ekonomik tesirinden kurtulabildiler.

İkincisi, Covid-19 bunalımı tesiriyle, tedarik zincirleri kırılmaya, çevre aralık pratiği iş bölgelerini kapatmaya başlayınca, ekonomilerde salt mali genişlemeyle aşılamayacak, birebir anda hem arz hem de talep zayıflığından oluşan çok çetin bir durum oluştu.

Artık, hükümetlerin maliye siyasetlerine, iktisada direkt devlet müdahalesine hülasa, son 40 yılın neo-liberal siyasetlerini terk ederek Keynesyen siyasetlere yönelmesi gerektiğini savunan sesler yükseliyor.

Üçüncüsü, ünlü ekonomist Nouriel Roubini’nin dikkat çektiği üzere, gerek 1930’lardaki depresyonun, gerekse de 2007-2008 bunalımlarının tesirlerinin borsada, üretimde, işsizlikte ortaya çıkması yaklaşık 2-3 yıl sürmüştü. Covid-19’un tesirleri ise 1-2 haftada kendilerini gösterdi. Carmen Reinhart haklı, “bu defa nitekim farklı.”

Daha derin depresyon

Roubini, 2007-2008 bunalımını evvelce görebildiği için “prophet of doom” (Kıyamet Peygamberi) lakabını kazanmıştı. Artık “Koronavirüs tarihin en derin ve sert şokunu yarattı. Gündemde daha büyük bir depresyon var” diyor. Sahiden de hem “ekonomik çöküş” çok sert, hem de iktisatların kısa vadede tekrar serbestçe ve itimatla çalışmaya başlama mümkünlüğü şimdi (aslında kitlesel test ve aşı kampanyaları devreye girene kadar) yok.

Global iktisadın performansına ait doneler de sıradan resesyon devirlerinin çok ötesinde bir mekanlarda seyrediyor.

ABD merkezli fikir kuruluşu Brookings Enstitüsü’nün ve Financial Times’ın birlikte hazırladıkları, birçok memleketten çok sayıda ekonomik göstergeyi birden içeren birleşik TIGER (Tracking Index for the Küresel Economic Recovery) endeksi, 2020 başından bu yana global ekonomik göstergelerde ve global inanç endekslerinde çok şiddetli bir gerileme, adeta bir çöküş sergiliyor.

Global iktisatta büyüme suratı yüzde 2,5 olduğunda resesyona girildiğini varsayan IMF bu sefer 2020 yılında yüzde 3 daralma bekliyor.

Öbür bir deyişse yerküre iktisadı büyüme suratı 2020’de resesyon sonunun yüzde 5,5 altında gerçekleşecek.

Ekonomik büyümeyi kişi başına düşen gayrisafi yurtiçi hasıla üzerinden ölçersek daralma yüzde 3’ten yüzde 4,2’ye tırmanıyor.

2009 bunalımında devletlerin yüzde 40’ı müspet bir büyüme sergilerken bu defa bu orantının yüzde 10’un altına indiği görülüyor.

Büyüme orantısı son 10 yılda yüzde 6’nın altına düşmeyen Çin’de de büyüme nispetinin 2020 yılında birinci defa tek haneyle yüzde 1,4 olması bekleniyor.

IMF, Japonya ve Avustralya ekonomilerinin sırasıyla yüzde 5,2 ve yüzde 6,7 gerileceğini hesaplıyor.

Asya ekonomilerinin de 60 yıldır birinci kere frene basmış olması dikkat çekiyor.

Büyüme orantılarına daha yakından bakınca Covid-19 şokunun gerçek boyutu ortaya çıkıyor. Bu yılın 2. üç aylık devrinde yerküre iktisadında daralma orantısı %12’yi geçecek. Bu nispet birebir devirde, İngiltere’de %30’larda, ABD’de %20’lerde gerçekleşecek. Gelişmekte olan devletlerin ekonomilerinin de birebir devirde % 5 daralacak.

İşsizlik nispetlerindeki artışlar da tarihi olarak rekor seviyelere çıktı.

Mart ayında ABD’de 20 milyon kişi işsizlik maaşı almak için başvurdu. Bloomberg, işsizlik orantısının bir ayda yüzde 3,3’ten baş döndürücü bir süratle artarak yüzde 20’ye yaklaştığını hesaplıyor.

IMF, işsizlik orantılarının 2020 yılı için ABD ve AB’de yüzde 10’un üzerine çıkmasını bekliyor.

ABD’de son bir ay içerisinde 22 milyon kişi işsizlik maaşına müracaat yaptı. Bu sayı, ABD işgücünün 8’de birine tekabül ediyor

Covid-19 yerkürenin önde gelen borsalarında büyük sarsıntılar yarattı. ABD’de S&P 500 indeksi 18 Şubat’taki tarihi tepesinden 23 Mart’ta %33 geriledi.

Hala gerileme orantısı yüzde 15’lerde seyrediyor. İngiltere’de FTSE100 tıpkı devirde yüzde 34 geriledi, gerileme orantısı hala yüzde 24 dolayında seyrediyor.

Bu gerileme orantıları Almanya Dax ve Japonya Nikkei endeksleri için sırasıyla, yüzde 38-yüzde 24 ve yüzde 29-yüzde 17.5. Covid-19 tesirini birinci yaşayan Çin’de borsanın iki defa sarsıldığı görülüyor.

Şanghay bileşik endeksi, 13 Ocak’tan 3 Şubat’a yüzde 12 geriledikten sonra, toparlanmaya başlamış. Gelgelelim 5- 23 Mart arasında bu defa tekrar sarsılarak % 29,7 gerilemiş; hala 13 Ocak seviyesinin % 12 altında seyrediyor.

Özetlersek, iktisatta sert ve derin bir daralma, işsizlikte %10 üzerinde artış, borsalarda % 40’a yaklaşan gerilemeler, bize “ekonomik depresyon” tarifinin ana bileşenlerini veriyor. Bu bileşenlerin bir aydan daha kısa müddette şekillenmiş olmasıysa tarihî olarak olağan üstü bir duruma işaret ediyor.

Ekonomik depresyondan besin bunalımına

Başlangıçta salt ekonomik göstergelere bakarken, koronavirüs salgınının yaratmaya başladığı besin buhranı riski gözden kaçmıştı. Artık bu risk tartışmaların gündemine girmeye başladı.

Bir potansiyel azık buhranının üç boyutu var.

Birincisi, tarım, tarıma dayalı sanayi ve hayvancılık ortamında, Garp Avrupa ve ABD’de üretim, sürece, paketleme taşıma ve boşaltma sahalarında Covid-19 tesiriyle çok önemli dar boğazlar oluşuyor.

Tarım ve hayvancılık, bilhassa taze zerzevat, meyve üretimi ve rekoltesi devletler arası göçmen ve mevsimlik işgücü hareketine dayanıyor.

Üretilenlerin had ötesi taşınması gerekiyor. Covid-19 bu hareketleri durdurdu, tedarik zincirlerini kopartmaya başladı.

Bu zincirler gelişmiş devletlerin halkının beslenmesi için gereken besin mallarını, mevsimlik personel hareketleri de emekçilerin geldiği memleketteki beslenmeyi finanse eden geliri sağlıyor.

İkincisi, yerkürenin her tarafında münhasıran ABD ve Avrupa’da süpermarketler, bilhassa gelişmekte olan memleketlerden getirilen eserler sayesinde vatandaşlarını refah seviyesine iyi besin eserleri sunabiliyorlar.

Tedarik zincirleri koparken hem süpermarketlerin rafları boşalıyor hem de raflardaki eserlerin fiyatları artıyor.

Böylelikle mahsusen, nüfusun düşük gelirli kısmının besin rejimi olumsuz cihette etkilenmeye başlıyor.

Bu madalyonun öbür yüzünde, tedarik zinciri kırılırken, zincirin üretim ucunda, satılmadan kala eserler var.

Bu eserlerin, fiyatlarının binaenaleyh tarım emekçilerinin ve çiftçisinin gelirlerinin düşmeye, beslenme meselelerinin artmaya başlaması var.

Üçüncü boyut; buğday, mısır, pirinç, şeker üzere stratejik eserleri üreten Rusya, Vietnam, Kazakistan gibisi memleketlerin, koronavirüs salgınında kendi halkını doyurma derdiyle ihracat kısıtlamalarına gitmeye başlamasıyla ilgili.

Bu refleks şimdi çok güçlü değil ancak olduğu kadarıyla Mısır, Cezayir, Afrika’da Sahra Altı devletleri üzere büyük ölçüde azık ithal eden görece fakir devletlerde hem fiyat hareketleri hem de tedarik dertleri açısından tasa yaratıyor.

Tarih azık bunalımlarıyla gerek devletlerin içindeki gerekse devletler arasındaki siyasi gerginliklerin, istikrarsızlıkların artışı arasında direkt bir ilgi olduğunu gösteriyor.

Kitlesel test ve aşı dertleri aşılamadığı taktirde iktisatların, tedarik zincirlerinin tekrar hareketlenmesi olanaksız. Bu durumda, Covid-19’un ekonomik tesirlerinin siyasi sonuçlar yaratma mümkünlüğü da artıyor.