Koronavirüsün yayılma suratı nedir, bulaştırma katsayısı R0 nasıl hesaplanır?

Çin’in Vuhan kentinde Aralık ayında ortaya çıkan yeni tip koronavirüsün şu ana kadar bulaştığı kişi sayısı 1,3 milyonu; can kaybı da 70 bini geçti.

Covid-19 illetine yol açan bu yeni çeşit virüs, büyük bir süratle yayılmaya devam ederken, bilim kişileri ve karar alıcılar yayılımın suratını yakından takip ediyor.

Bu şekil salgınlarda yayılım suratının ölçülmesinde ve buna bağlı olarak da alınacak tedbirlerin belirlenmesinde “R0” (R-naught) ismi verilen bir sayı kilit rol oynuyor.

En yalın haliyle bir kişinin virüsü bulaştıracağı kişi sayısını gösteren R0 bedeli hesaplanırken vaka sayısı ve can kaybı orantısının yanı sıra kuluçka ve bulaşıcılık müddeti, bulaşma yolu ve sistemi üzere etkenler de hesaplamalara dahil ediliyor.

Yerküre Sıhhat Örgütü (DSÖ), koronavirüsün yayılma suratı kıymetinin 2 ile 2,5 arasında olduğunu hesaplıyor.

Sıhhat Bakanı Fahrettin Koca da geçen hafta yaptığı açıklamada, Türkiye’nin tahlillerine nazaran, İstanbul’da 1 kişinin 16 şahsa bulaştırdığını söyledi. Böylesine yüksek bir bulaştırma suratı su çiçeği ve kızamık üzere daha yaygın hastalıklarda görülüyor.

R0 nedir?

Türkçe karşılığı temel çoğalma ya da üreme sayısı olan R0, virüsün bulaştığı bir kişinin, virüsün ortaya çıkmadığı bir ortamda bunu kaç bireye bulaştıracağını gösteriyor.

Örneğin, bu sayının 3 olduğu bir durumda; virüsü taşıyan kişinin, rastgele bir tedbir alınmaması halinde, virüsü taşımayan ya da aşı olmamış şahısların bulunduğu, yani virüsün daha hiç var olmadığı bir ortamda 3 insana daha bulaştıracağı mealine geliyor.

Bir gayrı deyişle, temel çoğalma sayısı gerçek hayatta pek var olmayan, ülkü bir ortamdaki yayılımı gösteriyor. Efektif çoğalma sayısı ise nüfusun mevcut bağışıklık durumuna nazaran bulaşıcılığı gösteriyor. Temel sayıdan daha düşük olması alışılagelmiş olmakla birlikte umumi nüfusun virüse karşı bağışık olması ya da aşısının bulunması üzere etkenlerle hengam içerisinde değişiklik gösteriyor.

Bilim kişileri R0’ı bir virüsün ne kadar bulaşıcı olduğunun tespitinde kullanılıyor.

Buradan hareketle de bulaşma suratına dayanarak salgının ne ölçüde ve ne kadar büyüklükte bir risk yaratacağı iddia edilmeye çalışılıyor.

Nottingham Üniversitesi’nden moleküler viroloji kısmı tedrisat üyesi Prof. Dr. Jonathan Ball, Telegraph gazetesinin yaptığı değerlendirmede, “Bu sayı, virüsün kaç bireye bulaşabileceği konusunda bir fikir vermesinin yanı sıra salgın sırasında alınan tedbirlerin ne kadar tesirli olduğunu da ortaya koyuyor” dedi.

Nasıl hesaplanır?

R0’ın tespitinde vaka sayısı ve irtihal nispeti üzere matematiksel olarak ölçülebilen olguların yanı sıra gayri farklı ve sayısal olarak ölçülmesi güçlükle etkenler de hesaba katılıyor.

Bilim kişileri, ölçülmesi güçlükle etkenleri farklı formüllerle bir araya getirerek, hesaplama yaptığı için bilhassa salgınların birinci aşamalarında farklı datalar ortaya çıkabiliyor. Dahası, salgınların ilerlemesine nazaran de R0 sayısı değişim gösteriyor.

Hesaplamada dikkate alınan etkenler arasında, virüsün kuluçka ve bulaşıcılık vadesi, bulaşma yolu ve bulaşma biçimi de bölge alıyor.

Ayrıyeten etkilenen kimselerin yaşı, nüfus yoğunluğu ve coğrafi kesimin kimi nitelikleri de hesaplamaya dahil edilmesi gereken etkenler arasında gösteriliyor.

Covid-19 salgınında R0 ne kadar?

Şu ana kadar yeni tip koronavirüsten kaynaklanan Covid-19 salgınının R0 sayısına dair yapılmış farklı çalışmalar mevcut.

Salgın devam ettiği için bu sayı da değişiklik gösteriyor ve önümüzdeki periyotta de değişiklik göstermeyi sürdürmesi bekleniyor.

DSÖ’nün yaptığı birinci hesaplamalara nazaran, koronavirüsün R0 sayısı 1,4 ile 2,5 arasında gösteriliyor. Gelgelelim hesaplamalarda Mart ayında yapılan güncellemelerle, bu sayı da 2 ile 2,5 arasına çıkartıldı.

DSÖ Bülteni’nde 25 Mart’ta Cezayir’in Pastör Enstitüsü’nden Muhammed Hamiduş imzasıyla yayımlanan ilmî bir makalede, koronavirüsün R0 sayısıyla ilgili altı çalışma yapıldığı ve bu çalışmalarda tespit edilen sayının 1,5 ile 6,49 olduğu söz edildi. Buna nazaran, ortalama R0 sayısı da 4,2 seviyesinde bulunuyor.

Başkaca, virüsün mutasyon geçirdiği cephesinde bulgular da var ve bu da R0 sayısının çok daha farklı izleyebileceğine işaret ediyor.

Pekin Üniversitesi Canlı Bilimi Fakültesi’nden bir küme talim üyesinin yaptığı araştırmaya nazaran, virüs halihazırda mutasyona uğramış durumda ve şu anda iki farklı çeşit olarak yayılmasını sürdürüyor. Bu araştırmada, virüsün daha hafif semptomlarla atlatılmasına yol açan ve bulaşıcılığı daha düşük gösterilen cinsine “S-tipi”; marazın daha ağırlaşmasına neden olan ve daha süratli yayılan cinsine de “L-tipi” ismi verildi.

Mart ayı başında yapılan araştırmada, şu anda yerkürede görülen vakaların yüzde 70’e yakın bir kısmının virüsün L tipi olduğu belirtildi. Ayrıyeten 21 Ocak’ta ABD’li bir hasta üzerinde yapılan genetik inceleme de bir kişinin koronavirüsün hem S-tipi hem de L-tipine yakalanabileceğini ortaya koydu.

BBC

Sair hastalıklarda durum ne?

R0 sayısı en yüksek marazlar arasında çoklukla evlatlar arasında yaygın olanlar konum alıyor.

Bunlardan birisi olan kızamık için hesaplanan sayı 11 ile 18 arasında değişiklik gösteriyor. Su çiçeğinde ise bu paha 10-11,5 arasında.

Covid-19 ile benzerlikleri bulunan SARS’ın R0 nispeti 2-5; Zika virüsünün ise 3,6 ile 6 arasında.

R0 sayısı nispeten düşük olan illetler arasında Ebola geliyor. 2 üzere düşük bir üreme katsayısına sahip Ebola’nın ise irtihal nispeti çok yüksek. Ebola’da vefat nispeti yüzde 60’a yakın.

R0 neden değerli?

1950’li yıllarda epidemiyolog George MacDonald, R0 sayısının sıtmanın yayılma potansiyelini göstermek maksadıyla kullanılmasını önerdi. MacDonald geliştirdiği bu fikre nazaran, R0 sayısının 1’in altında olması durumunda, virüsün yayılımının vakit içerisinde sona ermesi öngörülüyor.

Bu, virüsü taşıyan bir kişinin birden az bireye bulaştırabileceği ve böylelikle illetin vakitle yok olacağı manasına geliyor. R0 sayısının 1’in üzerinde olmasının da bulaşıcılığın ve salgının süreceğinin işareti olarak görülüyor.

Bu nedenle, bugün birçok devlet koronavirüsle uğraşta gaye olarak R0’ı 1’in altına çekmek istiyor.

İngiliz hükümetinin Baş Bilim Yetkilisi Sir Patrik Vallance, geçen hafta düzenlenen günlük basın içtimasında, uygulanan sokağa çıkma kısıtlamalarının R0’ın 1 seviyesinin altına çekilmesinde “çok büyük etki” yarattığını söyledi.

BBC

Düşürmek için hangi adımlar atılabilir?

Türkiye için şu anda kamuoyuyla paylaşılmış rastgele bir çalışma sonucu yok.

Gelgelelim Sıhhat Bakanı Fahrettin Koca, 3 Nisan Cuma günü düzenlediği basın içtimasında, yapılan tahlillere nazaran, şu anda İstanbul’da 1 kişinin 16 şahsa bulaştırdığını açıkladı.

Koca, “Hepimizin akılda tutması gereken üç söze dikkatinizi çekmek istiyorum temas, aralık, izolasyon. Bilim Konseyi, münhasıran ağır ortamlarda maske takılmasını önerdi. Türkiye’nin tahlili, şu anda İstanbul’da 1 kişi 16 şahsa bulaştırıyor” dedi.

Imperial College London’ın geçen hafta yayımladığı modellemeye nazaran, sokağa çıkma kısıtlamalarının yürürlüğe girmesinden evvel Avrupa’da R0 sayısı 4,6 olarak hesaplandı.

Bilim kişileri, R0 sayısının düşürülmesi için alınabilecek çok sayıda tedbir olduğunu lakin bunlar arasında sokağa çıkma kısıtlamaları, içtimaî ara ve izolasyonun büyük kıymet taşıdığını belirtiyor.

Bilim mecmuası Lancet’te mekan alan bir çalışma, virüsün çıkış noktası Vuhan’da seyahat kısıtlamalarının tatbike konulmasının akabinde geçen bir haftalık mühlet içerisinde R0 sayısının 2,35’ten 1,05’e gerilediğini tabir etti.

Londra Hijyen ve Tropik Tıp Mektebi’nin yayımladığı bir makalede de İngiltere’de seyahat kısıtlamalarının yürürlüğe girmesinden bu yana bir kişinin gün boyunca temas kurduğu ortalama kişi sayısının yüzde 73 gerilediği vurgulandı.

Bilim kişilerinin 1300 kişinin iştirakiyle yaptığı araştırmanın sonuçlarını içeren makalede, “Bu nispet, kısıtlamalar öncesinde 2,6 olan R0 pahasının, kısıtlamalarla birlikte 0,62 seviyesine düşürülmesine yerinde olacağını gösteriyor ve bu nispet sairleriyle fiziki ara konulmasının tesirli olduğunu ortaya koyuyor” denildi.

BBC
  • BİLMENİZ GEREKENLER – Koronavirüs nedir?
  • TÜRKİYE’DE SON DURUM – Hangi tedbirler alındı?
  • KORONAVİRÜS HARİTASI – Salgında son durum ne?
  • SON DONELER NEREDE? – Sıhhat Bakanlığı’nın günlük tablosu
  • BELİRTİLER – Koronavirüsten nasıl korunursunuz?
  • VÜCUDA TESIRLERI – İnsan vücudunda ne değişimlere yol açıyor?
  • NASIL KORUNURSUNUZ? – Hangi tedbirleri alabilirsiniz?
  • COVID-19 VE GERÇEKLER – Koronavirüs hakkında inanmamanız gereken hurafeler