Köy enstitüleri kapanmasaydı…

Başak Sezen

Sene 1946.

Artvin’in Yusufeli kazasına bağlı Değirmentaşı köyünde yaşayan fakir bir çiftçi ailesinin küçük oğlu tek başına yola çıkıyor. Köyleri, ormanları geçip ana caddede bir kamyoncu kendisini sahaya kadar yürüyor. Kars’a gitmek istiyor. Ömründe birinci sefer motorlu bir araç görüyor. Hem bir araca binmenin heyecanı hem kasanın ardında saatlerce ayakta yolculuk etmenin yorgunluğu hem de ahir kavuşacağı şeyin hayaliyle kalbi durmadan çarpıyor. Süratli hızlı. Sıhhat raporu alması gereken doktora ulaşıp muayene olunca, tabip kalbinin rahatsız olduğunu sanıyor. “Yarın tekrar gel” diyor. Ve sonraki gün gidince yaşadıklarını anlatıyor. Tabip yine muayene edip hiçbir sorunu olmadığını söyleyip raporu veriyor. Ve böylelikle o küçük evladın, Nevzat’ın önünde Kars Cılavuz Köy Enstitüsü’ne kayıt yaptırabilmek için hiçbir mahzur kalmıyor.

O, 1940’lı yıllarda büyük mefkurelerle köylerden birer ok üzere fırlayıp Türkiye’nin dört bir yanına dağılan köylü evlatlardan yalnızca biriydi. Raporu aldığı o anı “Memleketin hocaya gereksinimi var. Güya bana tüm Türkiye’yi, tüm yerküreyi vermişler üzere gelmişti” diye anlatmıştı.

Köy enstitüleri 17 Nisan 1940 tarihinde kuruldu. O periyodun Ulusal Eğitim Bakanı ve şair Can Yücel’in de pederi olan Hasan Ali Yücel ile İlköğretim Umum Yöneticisi İsmail Hakkı Tonguç‘un büyük emekleriyle. Bu yıl kuruluşunun 80. yıldönümü. Türkiye çapında etkinlikler planlansa da koronavirüs bunalımı buna handikap oldu. Pekala, köy enstitülerinin hikayesi nasıl başladı?

Mektepliler binaların birçoklarını kendileri inşa etti – İzmir Kızılçullu Köy Enstitüsü

Yeni Kuşak Köy Enstitülüler Derneği Umum Yöneticisi Prof. Dr. Kemal Kocabaş, “1936’da Çankaya’da Mustafa Kemal başkanlığında bir içtima yapılıyor. O devrin Ulusal Eğitim Bakanı Saffet Arıkan, İlköğretim Umumî Yöneticisi İsmail Hakkı Tonguç. Diyor ki Mustafa Kemal, ‘Biz Cumhuriyet’i köylere götüremedik. 40 bin köyün 35 bini mektep ve hocasız. Bir tahlil bulalım’” tabirlerini kullanıyor.

Eğitmen kursları açılıyor

İsmail Hakkı Tonguç, bu mevzuda araştırma yapmak için görevlendiriliyor. Araştırmalar sonucunda ve Mustafa Kemal’in teklifiyle askerliğini muvaffakiyetle yapmış çavuş ve onbaşıların çok kısa müddette altı aylık kurslardan geçirilerek köylerde eğitmenlik yapacak halde yetiştirilmesi girişimi başlıyor.

Prof. Dr. Kocabaş, bu formda birinci eğitmen kurslarının açıldığını söylüyor ve ekliyor: “Bu deneyim, deneysel pedagoji yani köyün kendi evlatlarıyla içten canlandırılması vukuatı. Yalnızca eğitim talim değil, bütün o asrî tarım ve hayvancılıkla ilgili teknik ve becerilerin köye iletilmesi vukuatı.”

Nevzat’ı da askerlikte çavuş olup terhis olduktan sonra altı aylık kursla eğitmen olan biri okutuyor.

Bu deneysel pedagojik usulün başarılı olması sonucu 17 Nisan 1940 tarihinde TBMM’den Köy Enstitüleri Yasası çıkıyor. Prof. Dr. Kocabaş, “O yıllarda Avrupa’da faşizm var. Hitler tüm Avrupa’yı kana boyuyor. Trenler Avrupa’da yekuna kamplarına kişileri götürürken, Türkiye’deki trenler fakir köy evlatlarını eğitim ve tedrisatla, kitapla, eğitim hakkıyla, sanatla, müzikle buluşturmak için taşıyor” tabirlerini kullanıyor.

Kız mekteplilere olumlu ayrımcılık

Köy enstitüleri tıpkı devranda olumlu ayrımcı olarak tanımlanıyor. Prof. Dr. Kocabaş, “O devirde kız öğrenci bulmak çok güç. Ükedeki o birinci kız mekteplileri mektebe göndermek için İsmail Hakkı Tonguç’un bir genelgesi var. Yanında bir kız öğrenci getiren erkek öğrenci, enstitülere imtihansız kabul ediliyor” haberini veriyor.

O periyot okumak için bilmedikleri bölgelere, kazalara giden köy evlatları günümüz mekteplileri kadar şanslı değil. Onları hazır binalar beklemiyor. En azından birinci yıllarda. Yemekhaneleri, yatakhaneleri, sınıfları kendileri inşa ediyorlar. Prof. Dr. Kocabaş, “Ama bunu yaparken de iş içinde eğitim aracılığıyla yapıyorlar yani harç kararken kimya öğreniyorlar. Binanın çatısını yaparken Pisagor teoremini öğreniyorlar, elektrik döşerken teknik öğreniyorlar. Bu nedenle köy enstitüleri eğitim sistemi, ezberci olmayan, hayatın gerçek meseleleri üzerinden öğrenmeyi sağlayan bir eğitim sistemidir. Köy enstitüleri yalnızca bir hoca yetiştirme kurumu değildir” diyor.

Köy enstitülerinde kız mekteplilere müspet ayrımcılık yapılıyordu – İzmir Kızılçullu Köy Enstitüsü

Devirle köy enstitülerinde sıhhat kolları açılıyor. Prof. Dr. Kocabaş, “Şimdi bugünkü salgını yaşarken o sıhhat kolunun açılmasında ne büyük bir öngörü olduğunu görebiliyoruz. Bütün köy enstitülerinde sıhhat kolu açılıyor zira köy hizmetleri bakıyor, köylerde salgın illetler pek çok. Sorunlar var. Hijyen konusunda. O nedenle bu sağlıkçılar da halk sıhhati manasında hocalarla birlikte omuz omuza çalışıyor” malumatını veriyor.

Hocalar köylerin her şeyiydi

Köy enstitüsü mekteplileri pedagoji eğitimi alırken birebir vakitte demirci, yapıcı ya da marangozluk eğitimi de alıyordu. Prof. Dr. Kocabaş, “Benim pederim İzmir Kızılçullu Köy Ensitüsü mezunuydu ve köye geldiğinde demircilik aletleriyle gelmiş, bir demircilik atölyesi açmıştı” malumatını veriyor.

Artvinli Nevzat da mektebi bitirince hoca oluyor. Türkiye’nin en doğusunda köy enstitüsü olarak başladığı ancak vakit içinde ilköğretmen mektebine dönüştürülen Kars’taki mektebinden mezun olup evvel köyünde sonra Türkiye’nin en batısındaki vilayetlerden birinde, İstanbul’un Silivri kazasındaki bir dağ köyü mektebinde hocalığa başlıyor. Diğer köy evlatlarını yetiştirmek üzere. Ancak yaptığı iş hocalıkla hudutlu kalmıyor natürel: “Okuldan arta kalan devirlerde köyün işleriyle uğraşırdım. Köyün muhasebecesi, sıhhat vazifelisi, her şeyi bendim. Başı sıkışan bana gelirdi. Köyün içme suyu şebekesini yeniledik. Köylülerin odunları satabilmesi için kantar yapılması gerekti. Mühendisler inşaat için 70 bin lira istedi. Çok geldi. Köylüler ve muhtar rica etti. Projeyi de ben çizdim. Mimar da oldum yani…”

Sanatla, müzikle tanışan evlatlar

Öte yandan köy enstitülerinde okuyan talebeler birinci kere klasiklerle tanışıyor. Prof. Dr. Kocabaş, “Hasan Ali Yücel devrinde açılan tercüme bürosunda tercüme edilen 490 klasiğin en çok okunduğu noktalar köy enstitüleridir. Eğitim sisteminde müzik aleti çalma mecburiliği var. Bütün köy enstitülüler bir enstrüman çalmıştır. Bütün köy enstitülüler kesinlikle o kitap okuma tartışma saatlerinde kitaplar okumuşlar, özetler çıkarmışlar, enstitülerde yayınlamışlardır. Halk oyunları birinci defa köy enstitüleri eğitim sisteminde konum almıştır. Köy enstitülerinde derslerin yüzde 50’si kültür dersleri yani Türkçe, matematik, fizik, kimya; yüzde 25’i tarım dersleri, uygulamalı; yüzde 25’i zanaat dersleri demircilik, yapıcılık, marangozluktu. Köy enstitüleri tümüyle uygulamalı eğitim yapan eğitim kurumlarıydı” diyor.

Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç

Nevzat hoca de Cılavuz’da okurken sabahları keman sesi ve müzik söyleyen bir talebenin sesiyle uyandıklarını anlatırdı. Sabah ya da akşam yemekhaneye giderken 10. yıl marşını söyleyerek coşkuyla yürüdüklerini.

1946 yılına kadar 20 köy ensitüsü kuruldu. 1947’de 21’incisi. Evet, sonra neden kapatıldı? Prof. Dr. Kocabaş şöyle anlatıyor: “CHP içindeki istikrarlar değişiyor. 1940’lı yılların başında CHP’de ilericiler ve hümanistlerin egemenliği var. 46-47’de ise CHP içerisindeki sağ bir öbeğin, tutucu, muhafazakar, ırkçı bir öbeğin idareye gelmesi var. Hasebiyle fotoğraf değişiyor. Yerküredeki istikrarlar de değişiyor bu arada. Türkiye’nin NATO’ya girme yolculuğu. Sovyetler Birliği hadisesi. Oradaki aydınlanma hareketi, kişileşme, özgürleşme hareketini tehdit olarak algılayan bir feodal topluluk yapısı ve dış dinamiklerin tesiri ve bu süreçteki tesirleriyle CHP. İsmet İnönü artık köy enstitülerinin ardında durmamaya başlıyor. Yücel’in ve Tonguç’un vazifeden ayrılmasına adeta göz yumuyor. Ve bu arada köy enstitülerindeki sistemi değiştirmeye başlıyorlar. Köy enstitüleri demokratik eğitim kurumuydu. Mekteplinin idareye katıldığı bir eğitim kurumuydu. Bunu kaldırıyorlar. Kitap okuma tartışma saatlerini ortadan kaldırıyorlar. 1950 yılında da köy enstitülerindeki karma eğitime son veriliyor. Erkekler münferit bir yana, kızlar munfasıl enstitülere gönderiliyor. 1954 yılında Demokrat Parti devrinde köy enstitüleri ilköğretmen mekteplerine dönüştürülüyor.”

Türkiye ne kaybetti?

Türkiye’nin son 20 yılda çok süratli bir halde akıl ve bilimden uzaklaştığını kaydeden Prof. Dr. Kocabaş, “Köy enstitüleri, hayatın gerçek sorunlarını öğrenmeyi ve özgür, etkin yurttaşlar yetiştirmeyi hedefleyen eğitim kurumlarıydı. Türkiye bunu kaybetti. Niyet devrimini, kültür devrimini, merak eden, eleştiren insan yetiştirme kültürünü kaybetti. 80. yıl dönümünde bizim tek dileğimiz Türkiye’de eğitim sisteminin reformize edilmesi. Zira bu salgın hastalık gösterdi ki günümüzün bütün bu global ve ulusal meselelerinin tahlili akıl ve bilimde” diyor.

Nevzat muallim

Köy enstitülerinden yaklaşık 1600-1700 kız öğrenci mezun oldu. 1400 sağlıkçı yetişti. 17 bin 300 hoca, 8 bin 500 eğitmen yetişti. Köy enstitülerinin kurulduğu 1940 yılında Türkiye’nin nüfusu 17 milyon 800 bin, kapatıldığı 1954 yılında 20 milyon 900 bin civarındaydı.

Nevzat muallim de emekli olana kadar mektebinden hiç ayrılmadı. Binlerce öğrenci yetiştirdi, ona öğretilenleri kendisi üzere okuma azmiyle tutuşan köylü evlatlarına aktardı. Yaz-kış. Yaz tatillerinde de köylülerin gereksinimlerine yetişebilmek için çalıştı. Ve bu haberde kendisine ilişkin alıntıları da hayatını kitaplaştırmak isteyen torununa, bu haberin muharririne verdiği röportajlarda anlattı. 16 Nisan 2016 tarihinde hayata gözlerini yummadan evvel.