Mahfi Eğilmez yazdı: Merkez Bankası para basıyor mu?

Mahfi Eğilmez*

Pek çok kişi ATM’den çektiği paraların hiç kullanılmamış ve seri ve sıra numarası izleyen banknotlar olduğunu fotoğrafını çekerek toplumsal medya hesaplarında paylaşıyor ve soruyor: Merkez Bankası para basmıyorsa bunlar ne? Bu soruyu 2. bir soru izliyor: Merkez Bankası para basıyorsa bu para nerede kullanılıyor?  Bu iki soruyu yanıtlarken kullanacağım kavramları merak edenler metnin altındaki kavramlarla ilgili notlara bakabilirler.

Evvel Merkez Bankası analitik bilançolarında son üç yılın 17 Nisan günlerindeki emisyon ölçülerini ve bunların evvelki yıla nazaran değişim nispetlerini (%) bir tablo haline getirelim:

Bu tablo bize Merkez Bankası’nın emisyon yani piyasaya sürdüğü banknot ölçüsünde geçen yıllara nazaran büyük bir artış olduğunu gösteriyor. 2019 yılında piyasaya sürülen banknot ölçüsü bir yılda yüzde 1,57 azalmışken bu yıl piyasaya sürülen banknot ölçüsü geçen yıla nazaran yüzde 55,5 artmış bulunuyor. Bu artış fersude para değişimi ya da dönemsel emisyon genişlemesiyle açıklanamayacak kadar önemli bir artış. Laf konusu tabloyu grafiklere dönüştürürsek emisyondaki artışın boyutunu daha net görebiliriz.

Emisyonda son bir yılda yaşanan büyük artış grafikten daha açık bir biçimde gözlemlenebiliyor. Bu tablo ve grafik bize Merkez Bankası’nın önemli biçimde para bastığını gösteriyor. Böylelikle birinci sorunun yani Merkez Bankasının para basıp basmadığı sorusunun karşılığını vermiş olduk.

Sıra geldi 2. soruya: Merkez Bankası bastığı bu paraları nerede kullanıyor? Bu sorunun cevabını Merkez Bankası analitik bilançosundaki menkul kıymetler kaleminden çıkaracağız:

Tablodan görüleceği üzere Merkez Bankasının menkul kıymetler portföyünde son bir yılda önemli artış var. Merkez Bankası, maddesindeki karar gereği devlet iç borçlanma senetlerini (DİBS) Hazine’den direkt alamasa da bu kâğıtları ikincil piyasadan (bankalardan) almasında bir sınırlama bulunmuyor. Merkez Bankasına DİBS’leri ikincil piyasadan satın almasına müsaadesi verilmesinin nedeni Hazineyi fonlamak değil, likiditeyi düzenlemek için yapacağı açık piyasa süreçlerinde kullanacağı enstrümanları almasını sağlamaktır. Merkez Bankası son periyotta menkul kıymet portföyünü süratle artırarak açık piyasa süreçleri maksadının nispeten ötesine geçmiş görünüyor.  

Grafik son periyotta Merkez bankasının menkul kıymetler portföyündeki büyük artışı gösteriyor.

Artık geldik tahlilin son kısmına. Burada da bir soru var: Merkez Bankasının piyasaya sürdüğü para artarken menkul kıymetler portföyü de artıyorsa ne oluyor?  Bu sorunun cevabı da şöyle: Merkez Bankası Hazineyi dolaylı olarak fonluyor. Sistem şöyle işliyor:

Kaynak çıkardığı DİBS’leri bankalara satıyor ve bunun karşılığında para alıyor (1). Merkez Bankası para basıyor ve bu parayla bankalardan Kaynağın DİBS’lerini alıyor karşılığında bankalara para veriyor (2). Bankalar aldıkları bu parayla Kaynaktan yeni DİBS’ler alıyor (3). Böylelikle Merkez Bankası dolaylı yoldan giderek para basıp Kaynağa vermiş oluyor. Bu pratiğin yürürlükten kaldırılmış bulunan Kısa Vadeli Avans tatbikinden (4) tek farkı birinci bakışta ne olduğunun tam anlaşılamamasıdır.

Not: Bu bahiste Alaettin Aktaş’ın yazısını da gözden geçirmenizi öneririm

Kavramlarla İlgili Notlar:

Fersude eskimiş yıpranmış, aşınmış demek. Fersude para da aşınmış, eskimiş, yıpranmış kâğıt paralar için kullanılan bir tabir. Merkez Bankası, fersude banknotları vakit hengam piyasadan toplar ve yenileriyle değiştirir. O nedenle her yeni para ek para basımı mealine gelmez.  

Iktisat lisanında emisyon sözünün karşılığı ‘ihraç etmek, çıkarmak, yaymak’ meallerine geliyor ve banknotların, tahvillerin ve pay senetlerinin birinci sefer piyasaya sürülmesini tabir etmek maksadıyla kullanılıyor. Merkez Bankası bilançosunda bölge alan emisyon terimi piyasaya sürülen banknot ölçüsü mealine geliyor. Madeni paraları Kaynağa bağlı Darphane bastığı için madeni paralar emisyon ölçüsüne dahil bulunmuyor. Emisyonda dönemsel genişlemeler kelam konusu olabilir. Mesela bayramlarda emisyon artar. Bunlar süreksiz artışlardır, hikaye bitince piyasaya sürülen paranın kıymetli bir kısmı tekrar bankalar kanalıyla geri gelir ve bilançodaki emisyon kalemi sıradana döner.

Menkul kıymetler sözü tahvil, pay senedi, bono üzere paraya bağlı kâğıtları tabir ediyor. Merkez Bankası bilançosundaki menkul kıymetler kalemi devlet iç borçlanma senetlerini (DİBS – devlet tahvili ve kaynak bonosu) gösteriyor.

Açık piyasa süreçleri, Merkez Bankasının piyasadaki likiditeyi ve münasebetiyle faizleri  düzenlemek için piyasaya elindeki tahvil, bono vb kâğıtları satıp para çekmesi ya da tam aksisini yaparak piyasaya para vermesi süreçlerini söz ediyor. Açık piyasa süreçleri, sadece para siyaseti maksatları için yürütülür ve Kaynağa, kamu kurum ve kuruluşları ile gayri kurum ve kuruluşlara kredi sağlamak hedefiyle yapılamaz. Bunun yanında Merkez Bankası, Kaynak ile kamu kurum ve kuruluşlarının ihraç ettiği borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alamaz.

‘1211 Sayılı TCMB Kanunu – Husus 56- (25/4/2001 tarihli ve 4651 sayılı Kanun ile değiştirilen şekli) Banka, Kaynak ile kamu kurum ve kuruluşlarına avans veremez ve kredi açamaz, Kaynak ile kamu kurum ve kuruluşlarının ihraç ettiği borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alamaz.’


*Bu yazı Mahfi Eğilmez’in şahsî blogundan alınmıştır