Meşruiyet, siyaset ve medya: Büyük Millet Meclisi hükümetinin İstanbul’la Temasları, Bilecik görüşmesi ve sonrası

İdil Çetin*

Bir numara Yerküre Savaşı’nın akabinde 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi’yle imparatorluk topraklarının İtilaf Devletlerince işgali, devletin dört bir yanında mahallî direniş hareketlerinin ortaya çıkmasına yol açtı. Osmanlı Devleti’nin en başından itibaren bu hareketlerin önüne geçmeye çalıştığına kuşku yoktu. Esasen örneğin Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a gidişine sebep olan Şark Kıtaatı Müfettişliği hizmetine getirilmesiyle üstlendiği sorumluluklar asayişin sağlanması, kesimde dağınık halde bulunan silah ve cephanenin toplattırılması ve er toplayıp ordu tarafından korunan cemiyetler varsa bunlara son verilmesiydi.[i] Her ne kadar devlet bu hareketleri denetim altına almaya çalışsa da, bunun biçimi ve sistemi devir dönem farklılaşıyordu. Direniş hareketleri kendi yerellikleriyle hudutlu kaldıklarında da Sivas Kongresi’yle birlikte Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ismiyle tek bir çatı altında toplandıklarında da hükümette olan Damat Ferit Paşa kabinesi, direnişi ortadan kaldırma taraftarıydı. Direniş hareketiyle daha güzel bir bağın kurulmasının istendiği dönemlerdeyse hükümet değişikliğine gidiliyordu. Damat Ferit Paşa’nın başında olduğu kabinelerde, direnişe karşı askerî bir müdahalenin yolları aranıyor, hareketin önde gelenleri için idam kararı çıkartılıyor ve rütbe ve nişanları geri alınıyordu. Ayrıyeten basına katı bir sansür uygulanıyor, hareketin önde gelenleri için “bey” ve “paşa” üzere unvanların kullanılması dahi yasaklanıyordu. Anadolu hareketiyle uzlaşma siyasetinin güdülmesine karar verildiği devirlerde ise hükümetin başına daha ılımlı bireyler getiriliyor, evvelden verilmiş sert kararlar ve yasaklar kaldırılıyordu.

Esasında Sivas Kongresi’nden kısa bir müddet sonra, 2 Ekim 1919’da hükümet değişikliğine gidilmiş, Anadolu hareketine daha ılımlı bakan Ali Istek Paşa hükümetin başına geçmiş, Bahriye Nazırı Salih Paşa Anadolu’dakilerle görüşmek üzere Amasya’ya gönderilmişti.[ii] Hasebiyle Osmanlı Devleti’nin bu hareketle münasebetleri külliyen koparma taraftarı olmadığı açıktı. Lakin 16 Mart 1920’de İngilizlerin meclisi işgal etmeleri ve devlet kurumlarına el koymaları işleri değiştirdi. İşgalin akabinde Meclis-i Mebusan dağıtıldı, gözaltına alınan pek çok kişi Malta’ya sürgüne gönderildi ve Damat Ferit Paşa’ya tekrar hükümet kurma vazifesi verildi. Kabine değişikliğiyle katı yasak ve tedbirler yine gündeme geldi. İstanbul basınının Anadolu hareketinden olumlu bir halde bahsetme imkânı tekrar ortadan kalktı. Gazeteler, Anadolu hareketinden “Kuva-yı bâgiye” (İsyancı kuvvetler) olarak bahsetmeye ve hükümet tarafından verilen bildirileri motamot yayımlamaya mecbur kaldı ve hareketin liderleri için “bey” ve “paşa” unvanlarının kullanılması bir sefer daha yasaklandı.[iii]

İstanbul basınının Anadolu hareketinden yine olumlu bir biçimde bahsedebilmesi, lakin Bir numara İnönü Zaferi’nden sonra mümkün olacaktı. Bununla birlikte 17 Aralık 1920’de Vakit gazetesinde çıkan bir haber, bu duruma istisna oluşum ediyordu (Görsel 1):

Görsel 1: Vakit, 17 Aralık 1920 “Hakan Kokusu Getirdiniz”  “İzzet Paşa’nın Riyaseti Altındaki Heyetin Ankara’da Sûret-i İstikbali”

İzmirde münteşir [yayınlanan] Islahat gazetesi 11 Kanunievvel tarihli nüshasında Anadolu ile cereyan eden müzakerât hakkında şu malûmatı vermektedir: “İzzet Paşanın riyaseti altındaki heyet Ankaraya muvasalat etmiştir [varmıştır]. Heyet Ankara istasyonuna vasıl olur olmaz, fevkalade merasim önünde kalmıştır. Hüseyin Kazım Beyefendii Ahmet Ferit Beyefendi müteaddid seferler kucaklamış, Hamdullah Suphi Beyefendi Hakan kokusu getirdiniz” diye bağırmıştır. Ahmet İzzet Paşa Hazretleriyle Salih Paşa ümitlerinin fevkinde ihtiram [ümit ettiklerinin üserinde hürmet] gördüler. Mustafa Kemal kendilerine cidden ziyade hürmet gösterdi. Heyetin bu sûretle istikbali anlatıyor ki itilaf hüsn-i suretle neticelenecektir [anlaşmazlık uygun bir biçimde sonuçlanacaktır]. Mustafa Kemal heyet muvacehesinde [karşısında] Meclis-i Ulusal huzurunda ahval-i hâzıraya [mevcut duruma] dair bir nutuk irad edecektir. Ahmet İzzet Paşa İstanbul hükümetinin nokta-i nazarını [bakış açısını] izah eyleyecektir …[iv]

Habere ileride yine dönmek üzere evvel bir İstanbul gazetesinde bu çeşitten bir metnin yayımlanmasının art plânına bakalım.

Bilecik görüşmeleri (5 Aralık 1920)

İstanbul ve Ankara arasındaki Mart ayından itibaren külliyen kopmuş olan ilgileri güzelleştirme eforları 1920 sonbaharında gündeme gelir. 10 Ağustos 1920’de İtilaf Devletleri ve İstanbul hükümeti arasında imzalanan Sevr Antlaşması’nın yürürlüğe girebilmesi için taraf memleketlerin meclislerinden geçmesi kuralı vardır. Ama 16 Mart’tan beri İstanbul’da bir meclis yoktur. Ankara’dan yapılan davet üzerine burada tekrar toplanan meclis ise bu vakte değin İstanbul tarafından tanınmadığı üzere İstanbul’daki hükümete ve İtilaf Devletlerine karşı sert bir tavır içerisindedir. Antlaşmanın onaylanması kaidesi, Anadolu hareketiyle ilgileri yumuşatma gereksinimini doğurur ve 21 Ekim 1920’de Ahmet Tevfik Paşa hükümetin başına makbul.[v] Akabinde idam buyrukları bir defa daha kaldırılır, sansürün şiddeti azaltılır, yasaklı olan “bey” ve paşa” unvanlarının kullanılmasına yine müsaade verilir.[vi] Yeni kabinenin beyannamesi, kuruluşundan birkaç gün sonra gazetelerde yayımlanır. Beyanname hükümetin pek çok farklı sahada takip edeceği siyaseti izah etse de, asıl gayenin ne olduğu açıktır: Devletin varlığını bilinmeyen bir sona sürükleyen ikiliğin ortadan kaldırılması ve birlik sağlandığında barış antlaşmasının onaylanması için meclisin içtimaya davet edilmesi hükümetin birinci vazifeleri olarak anılmıştır.[vii]

İstanbul-Ankara ikiliğini ortadan kaldırma niyeti Ankara’ya da bildirilir. Evvelki hükümet devranında İstanbul-Ankara arasındaki tüm telgraf hatları kesilmiş olduğundan, yeni hükümetin Dahiliye Nazırı İzzet Paşa’nın görevlendirdiği bir zabit, bir vade boyunca İstanbul’dan Anadolu’ya gidip gelerek şifre taşır.[viii] Süregiden haberleşmeler neticesinde tarafların yüz yüze görüşebilmeleri için Bilecik’te buluşulmasına karar verilir.[ix] İstanbul heyetinin başında İzzet Paşa ve refakatinde Bahriye Nâzırı Salih Paşa, Ziraat ve Ticaret Nâzırı Hüseyin Kazım, Bern Sefiri Cevat Beyefendi, Bâbıâli Hukuk Müşaviri Münir Beyefendi ve Rasathane-i Âmire Yöneticisi Öğretmen Fatin Efendi; Ankara heyetinin başındaysa Mustafa Kemal Paşa ve refakatinde de İsmet Paşa, Mahmut Esat, Kılıç Ali, birkaç öteki milletvekili ve gazeteci bulunmaktadır.[x]

Heyetler 5 Aralık 1920’de Bilecik’te bir araya gelir. Nutuk’ta görüşmelerin başlangıcı şöyle anlatılır:

Görsel 2: Akşam, 3 Aralık 1920 “Heyet-i Mahsusa Bu Sabah Trenle Anadolu’ya Gitti”

Ben, birinci söz olarak, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Hükümet Reisi” diyerek kendimi takdim ettikten sonra, Kimlerle müşerref oluyorum” sualini tevcih ettim. Salih Paşa, benim maksadıma intikal edemeyerek kendisinin Bahriye ve İzzet Paşanın Dahiliye Nâzırı olduğunu izaha kalkışırken ben, der-akab [akabinde] İstanbulda bir hükümet ve kendilerini o hükümetin ricâli olarak tanımadığımı ve şayet İstanbulda bir hükümetin nâzırları olarak görüşmek istiyorlarsa kendileriyle görüşmekte mazur olduğumu beyan ettim. Ondan sonra, sıfat ve salahiyet mevzu-i bahis edilmeyerek müdavele-i efkâr etmek tensib edildi [fikir alışverişi yapmak münâsib bulundu].[xi]

İzzet Paşa’nın kendi anılarında bu girizgâha rastlanmaz. Bununla birlikte Bilecik’e gitmekle yanlış yaptıklarını görüşmelerin acilen başında anladığını kaydeder, fakat bunun sebebi Ankara’dan gelen heyetin birbirlerini “yoldaş” unvanıyla takdim etmeleridir.[xii] İzzet Paşa görüşmelerde kendi heyetlerinin birlik içinde hareket edemediğini, içlerinden birinin padişahın zayıflığından dem vurmaya başlaması üzerine sultanı savunmak zorunda kaldığını, bunun da kendilerini istenilmeyen gösterdiğini ve Mustafa Kemal Paşa’yla birtakım bahislerde anlaşamamalarından dolayı karşı heyetin uzlaşma yanlısı olmadığının anlaşıldığını aktarır.[xiii] Nutuk’taysa birkaç saat süren görüşmelerden sonra gelen heyetin hiçbir esaslı haber ve kanaatinin olmadığının görüldüğünden bahsedilir. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa heyete İstanbul’a geri dönmelerine müsaade veremeyeceğini ve daima bir arada Ankara’ya gideceklerini bildirir.[xiv] İzzet Paşa’ya göreyse ne yapılmasının lâzım geldiğinin yeterlice araştırılması için Ankara’ya gitmeleri teklif edilmiştir.[xv]

Ankara’ya gidildikten sonra misafirlerin gelişi gururuna büyük bir ziyafet ve içtimanın yapılacağı Genelkurmay Başkanlığı Dairesi’nde kalabalık halde oturulduğu esnada ajans telgrafları getirilir.  İzzet Paşa Bilecik’ten çekilmiş telgraflardan birinde kendilerinin İngilizlerin şerrinden Anadolu’ya kaçtıklarının ve milletin himayesine sığındıklarının yazılı olduğunu görür.[xvi] Esasında görüşmeler sırasında Mustafa Kemal Paşa, Damat Ferit hükümetinin, halkta uyandırdığı nefretten dolayı, kendi işlerine daha çok yaradığını, halkın itimadını kazanmış kimselerin hükümette olmasınınsa yeterli olmadığını söylediğinden,[xvii] İzzet Paşa Ankara’da alıkonulabileceklerinin farkındadır. Anılarında, bu türlü bir durumda Anadolu hareketine katılıp bir vazife üstlenebileceğini düşündüğünü, zira o vakte kadar kalben ve fikren onların yanında olduğunu bildirir.[xviii] Onu öfkelendiren, hakikatin çarpıtılmasıdır. Mustafa Kemal Paşa ise Nutuk’ta alıkonulma ilânının heyetin haysiyetine zarar vereceğini, memleketin kurtuluşu yolunda daha tesirli bir halde çalışmak üzere kendilerine katıldıkları halindeki resmi bildirinin bu yüzden verildiğini anlatır.[xix] Ankara’da çıkan gazeteler de durumu motamot bu türlü aktarır. 7 Aralık 1920’de Hakimiyet-i Ulusala’de yayımlanan “Anadolu Davasının Yeni Dostları” haberi buna örnektir:

… Heyet niye gelmişti? Herkesin merak ile kendilerine irad ettiği [sorduğu] bu sualin karşılığını nihayet heyet azâları verdiler: Anadolu davasını Anadoludakilerle birlikte düşmanlara karşı azm i şiddetle müdafaa etmek için! Şimdiye kadar Anadoluya gelmek için bir fırsat bekleyen pek muhterem zevat, bu kez zuhur eden bu fırsattan istifadeye karar vermişler ve uzlaşma müzâkeratı bahanesiyle yola çıkmışlardır. Heyet erkânının kaffesi [tamamı]  İstanbulda aylardan beri mâruz kalmış bulundukları tazyikâtı hikaye etmekte ve Anadoluû [dolu] bulunan nezih havasını teneffüse başladıkları vakitten beri büyük bir saadet ve ferah hissettiklerini anlata anlata bitirememektedirler.[xx]

Görsel 3: Vakit, 4 Aralık 1920 “Heyet Dün Sabah Hareket Etmiştir”

Elde Ankara’nın resmi bildiriminden öbür haber olmadığı için İstanbul’dakiler Bilecik’e diye yola çıkan heyetin Ankara’da ne işinin olduğunu anlayamaz. Her ne kadar Ankara’ya durumun ne olduğunu soran ve heyetin İstanbul’a geri dönmesini emreden telgraflar gönderilse de, heyetin bunları tek başlarına yanıtlamasına müsaade verilmediğinden, İzzet Paşa hiç yanıt vermemeyi daha münâsib görür, zira kendilerinden istenileni yazarlarsa cürmü yüklenmiş olacaklardır.[xxi] Esasında heyetin hakiki geliş koşulları hakkında Ankara’dakilerin tamamı da malûmat sahibi değildir. 1933’te Milliyet gazetesinde Ankaralının Defteri başlığıyla yayımlanan Ulusal Savaş hatıralarında bu yaşanılanlara da değinilir. Bu metinlerden birinde, İzzet ve Salih Paşalar Ankara’ya geldikten sonra misafirlerinin eksik olmadığı, gelgelelim işin iç yüzünü bilenlerin çok az olduğu, herkesin sahiden de paşaların Ankara’ya katıldığını ve hükümetin dış siyaset kararlarında paşaların fikirlerine başvurduklarını zannettikleri anlatılır.[xxii] İstanbul’daki yabancı diplomat ve erlerin de neler olup bittiğinden habersiz oldukları, Babıali’nin İzzet Paşa’ya bir an evvel gelmesi için açık bir telgraf çekmesine karşın vesair yandan kapalı bir telgrafla orada kalmasını söylediğine inanıldığı bu anılarda aktarılır.[xxiii]

Bu haberler ışığında en başta paylaşılan habere dönecek olursak; 11 Aralık’ta Islahat gazetesinde çıkan haberin tekrarı olan metnin, Anadolu Ajansı’nca duyurulan resmi bildirime karşı yazıldığı açıktır. Islahat gazetesi, Anadolu hareketinin önünde olan Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın İzmir Yönetim Heyeti’ndekilerce çıkartılmaktadır.[xxiv] Heyetin ne maksatla Ankara’ya gittiği anlaşılamamışken, Anadolu hareketine katıldıkları halindeki bildirime karşı bu türlü bir haberle belirsizliğin fark ettirilmemesi istenmiş olmalıdır. Islahat gazetesinin ilgili nüshası başvurulan hiçbir arşivde bulunamadığından, Vakit’te çıktığı haliyle metinde değişiklik yapılıp yapılmadığını da bilemiyoruz. Her ne kadar Ahmet Tevfik Paşa kabinesi, “bey” ve “paşa” unvanlarının kullanılması yasağını kaldırmış olsa da, haber metninde ve fotoğraf altyazısında hareketin liderleri için bu unvanlar kullanılmamış. Bu durum, Islahat gazetesinin Anadolu hareketine karşı kendi eleştirel arasını korumak istemesinden kaynaklanıyor olabilir ve esasında Anadolu hareketinin destekçisi olan Vakit gazetesi haberi değiştirmeden yayımlamayı tercih etmiş olabilir. Haberle ilgili asıl farklı husus ise, görselin altyazısıdır. Altyazıda “İzzet Paşa heyetini Ankara’da istikbal eden Mustafa Kemal ve Dahiliye Vekili Refet” sözü göze çarpar. Görselin Islahat’tan alınıp alınmadığı aşikâr değil. Gelgelelim alınmışsa dahi altyazının Vakit’in eği olduğu katidir. Zira Islahat gazetesinin, siyasi kontakları gereği, Ankara hükümetinden birini Dahiliye Vekili olarak anması pek akla yakın görünmüyor. Üstüne üstlük, İstanbul heyetinin başındaki İzzet Paşa da İstanbul hükümetinin Dahiliye Vekilidir. Lakin ne haber metninde ne de fotoğraf altyazısında buna değinilmemekte. Münasebetiyle bu altyazı, Vakit gazetesinin, esas meşruiyeti Ankara hükümetine atfettiğinin bir göstergesi olarak yorumlanabilir.

Sonrası

6 Aralık 1920’de Ankara’ya gelen İstanbul heyeti, Mart başına kadar burada alıkonur ve İstanbul’a ama 18 Mart 1921’de geri döner.[xxv] İzzet Paşa, Ankara’da kaldıkları vade zarfında Salih Paşa ve kendisine Trabzon mebusluklarının teklif edildiğini, lakin teklifi şiddetle reddettiklerini aktarır.[xxvi] Halbuki 26 Ocak 1921’de çıkan bir kararnameyle, İstanbul heyetine 3 Aralık 1920’den itibaren beğenilen olmak üzere maaş bağlanmış ve Münir Beyefendi Hariciye, Fatin Beyefendi de Maarif Vekaleti’nde görevlendirilmiştir.[xxvii] Kararnamenin heyet birinci alıkonulduğunda değil de Ocak’ta çıkartılmasının sebebi, muhtemelen, bu sırada İstanbul ve Ankara arasında Londra Konferansı’na iştirak hakkında haberleşmelerin başlamasıdır. İstanbul hükümeti konferansa gidecek heyet için Ankara’nın da temsilci göndermesini velev, Ankara ise bu teklifi kabul etmez. İzzet Paşa bu devirde Tevfik Paşa’ya telgraf göndererek, İstanbul işgal altında olduğundan Ankara’dan bir heyetin konferansa gitmesinin daha âlâ olacağını, bunun için İstanbul’un meclisi tanımasının mekanında olacağını söyler.[xxviii] Fikir birliğine varılamayıp en nihayetinde konferansa münferit heyetlerin gitmesine karar verildiğinde de, Ankara heyetinde Münir Bey’e de nokta verilir.[xxix] İzzet Paşa’nın, anılarında, Münir Bey’in heyette vazife almasından övgüyle bahsetmesine karşın vekaletlerde görevlendirme ve maaş hususlarına hiç değinmemesi, bundan tahminen de hiç haberlerinin olmamasıyla bile ilgili olabilir. Her halükârda Bilecik’te ve sonrasında yaşananlar, ilerleyen yıllarda yazılan anıların da gösterdiği üzere, Ulusal Savaş yıllarının olduğu kadar sonrasının da çekişmeli bahislerindendir.


[i] Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Ulusal Savaş, Cilt 1: Mutlakiyete Dönüş (1918-1919), İstanbul: Cem Yayınevi, 1992, s. 282.

[ii] Selahattin Tansel, Mondrostan Mudanyaya Kadar II, Ankara: Ulusal Eğitim Basımevi, 1987, s. 49-50.

[iii] Asım Us, Gördüklerim, Duyduklarım, Hislerim: Meşrutiyet ve Cumhuriyet Devirlerine Ilişkin Hâtıralar ve Tetkikler, İstanbul: Vakit Matbaası, 1964, s. 26, 92-93.

[iv] “Hakan Kokusu Getirdiniz,” Vakit, 17 Aralık 1920, s. 1.

[v] Mondrostan Mudanyaya, s. 182.

[vi] Bülent Tanör, Kurtuluş Kuruluş, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2000, s. 63.

[vii] “Tevfik Paşa Kabinesinin Beyannamesi,” İleri, 26 Ekim 1920, s. 1.

[viii] Ahmet İzzet Paşa, Feryadım: İstiklâl Harbinin Gerçekleri, II. Cilt, İstanbul: Timaş Yayınları, 2017, s. 94-95; Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011, s. 444.

[ix] Feryadım, s. 326; Nutuk, s. 445-446.

[x] Feryadım, s. 96-97.

[xi] Nutuk, s. 459.

[xii] Feryadım, s. 97.

[xiii] A.g.e., s. 98-99.

[xiv] Nutuk, s. 459-460.

[xv] Feryadım, s. 99.

[xvi] A.g.e., s. 100.

[xvii] A.g.e., s. 99.

[xviii] A.g.e., s. 100.

[xix] Nutuk, s. 459-460.

[xx] “Anadolu Davasının Yeni Dostları,” Hakimiyet-i Ulusala, 7 Aralık 1920, s. 1.

[xxi] Feryadım, s. 103.

[xxii] “Ankaralının Defteri,” Milliyet, 25 Mayıs 1933, s. 8.

[xxiii] “Ankaralının Defteri,” Milliyet, 3 Haziran 1933, s. 8.

[xxiv] Zeki Arıkan, “İşgal Devri İzmir Basını,” http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-13/isgal-donemi-izmir-basini

[xxv] “İzzet Paşa Heyeti Önceki Akşam Kentimize Geldi,” Vakit, 20 Mart 1921, s. 1.

[xxvi] Feryadım, s. 102.

[xxvii] Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, 30-18-1-1/2-32-3.

[xxviii] Feryadım, s. 105, 332-333.

[xxix] A.g.e., s. 105.

* Bu yazı Ankara gazetesi Solfasol ve Tarih Vakfı işbirliğiyle yayımlanmıştır. Müellife, Solfasol’a ve Tarih Vakfı Ankara Şubesi’ne teşekkür ederek…