Prof. Sencer Ayata: Ufukta, gücünü bilimden alan mütehassıs otoritesinin, siyasi otoritenin önüne geçeceği yeni bir aydınlanma görünüyor

Ufukta 21. yüzyıl koşullarında bir “New Deal” görünüyor… Ufukta, gücünü bilimden alan bilirkişinin otoritesinin klasik otoritenin, siyasi otoritenin önüne geçeceği yeni bir Aydınlanma görünüyor.”

Bu kelamlar, yerküre akademilerinde de tanınan Türkiye’nin önde gelen sosyologlarından Prof. Dr. Sencer Ayata’ya ilişkin.

Yeni tip Koronavirüs’ün (Covid-19) kısa müddet içinde yerkürenin büyük bir kısmını tesiri altına alması, birçok devlette tekrar içtimaî devlet ve âlemşümul sıhhat sigortası üzere kavramları tekrar gündeme getirerek tartışılmasına da yol açtı.
Yerküre sistemi, Koronavirüs salgınından sonra değişebilir mi?
Bu soruya ait muhtemel cevaplar da tartışma gündemine giriyor.
Türkiye ve yerküredeki bu tartışmalar eşliğinde, geçen yasama periyodunda parlamentoya ve CHP idaresine giren, bir periyot Harvard Üniversitesi’nde ders veren ODTÜ Sosyoloji Kısmı tedrisat üyesi Prof. Dr. Sencer Ayata ile mevcut buhranda ve yerkürede içtimaî demokrasinin konumu ve durumu hakkında konuştuk.

Prof. Ayata, yerküre nüfusunun yüzde 40’ının sıhhat sigortası bulunmadığına dikkat çekerek, global salgın vesilesiyle “evrensel sıhhat sigortasının ne kadar gerekli olduğunun” da anlaşıldığını söz etti. Son 40 yılda “ekonomiye ve bilhassa haber ağır kollara yaptığı müspet ek nedeniyle eğitime tüm yerkürede daha ziyade değer verilmeye başlandığını” hatırlatan Ayata, artık tıpkı kıymetin, “hatta daha fazlasının” sıhhate verilebileceğini vurguladı.

Kamu kurumlarındaki özelleştirmelere de dikkat çeken Prof. Dr. Ayata, “Son yıllarda neo-liberal kuralsızlaştırma anlayışı kapsamında kurumsal yapılar alabildiğine zayıflatıldı. Salgın en dinamik devletlerin bile yönetişim ve eşgüdüm konusunda ne kadar ehliyetsiz olduğunu ortaya koydu” görüşünü paylaştı.

“Türkiye’de siyasi iktidar sıhhat sisteminin kamusal tarafını zayıflattı” değerlendirmesini yapan  Prof. Ayata, “Oysa sıhhat öncelikle kamu yararının, toplumsal yararın gözetilmesi gereken bir alan. Kişiselleştirilen hastaneler ve sıhhat kuruluşları hususî şirketler üzere piyasanın gereklerine uymak zorunda” diye konuştu.

Sencer Ayata, Avrupa ve ABD’deki sol adayların aldığı başarısız sonuçlardan çevre demokrasi ile sol popülizm arasındaki farka kadar birçok bahse değindiği söyleşide, “Neo-liberal siyasetlere ve hegemonyaya karşı reaksiyon tüm yerkürede yükseliyor” görüşünü diyor ve ekliyor:

Neo-liberalizm yorgun, yıprandı, zayıfladı. Lakin konumuna ne konacak? Ne kadar kamu ne kadar piyasa? Kültürel kimlik siyasetleri? Ne kadar farklılık ne kadar ortak özellikler? Ne kadar mavi yakalı personel sınıfı ne kadar yeni toplumsal güçler? Sorun sömürü, otoriter ağırlık ve ayrımcılığa birlikte karşı çıkarak fakirleri, otoriter pres altında ezilenleri ve kimlikleri ötekileştirilenleri birleştiren bir siyaset oluşturmak. Bir büyük senteze gereksinim var… 

‘Yeni aydınlanma…’

Prof. Dr. Sencer Ayata’nın, T24’ün sorularına verdiği cevaplar şöyle:

Yeni tip Koronavirüs salgını sebebiyle başta Avrupa devletleri olmak üzere yerkürenin birçok noktasında sıhhat sistemlerine büyük yük bindi. Sizce bu durum, kişileri ve idareleri ‘sosyal devlet’ anlayışına yaklaştıracak mı? Koronavirüs salgını, yerkürede çevre demokrasi anlayışında neyi değiştirecek?

Süreç sırasında ve sonrasında kamu sıhhati siyasetlerinin değerinin artacağı kuşkusuz. Bu, kamu harcamaları içerisinde sıhhat ve sıhhat harcamaları içerisinde de kamu kesiti harcamalarının artacağı demektir. Birinci akla gelen sıhhat altyapısı ve halk sıhhatidir. Yani muhit koşullarının daha sağlıklı hale getirilmesi, gözetici sıhhat hizmetlerinin geliştirilmesi. Son 40 yılda iktisada ve münhasıran haber ağır bölümlere yaptığı olumlu ek nedeniyle eğitime tüm yerkürede daha ziyade kıymet verilmeye başlanmıştı. İktidarların performanslarının değerlendirilmesinde kamuoyu “eğitim” üzerinde tartıyla duruyordu. Artık birebir kıymetin, velev ziyadesinin sıhhat siyasetlerine verileceğini söyleyebiliriz. 

Yeniden bu kapsamda âlemşümul sıhhat sigortasının ne kadar gerekli olduğu da anlaşıldı. Herkesin kapsamlı bir sigortayla inançlı, dinamik ve nitelikli tedavi imkânlarına kavuşturulmasının kıymeti görüldü. Halihazırda yerküre nüfusunun yüzde 40’ının sıhhat sigortası yok. Sigorta kapsamının, sıhhat altyapısının ve hizmetlerinin geliştirilmesi gelgelelim kamu kesitinin daha büyük orantıda salahiyet ve sorumluluk almasıyla sağlanabilir. 

İkincisi, devletin sırf toplumsal siyasetler değil mali ve ekonomik yerde da öne çıkacağı açıkça görülüyor. İflas ve işsizlik korkusu tüm yerküreyi kasıp kavuruyor. Talep, tüketim ve yatırım düşüyor. Yerküre ekonomisin bu sene en az yüzde dört küçüleceği bekleniyor. Bu nedenle yerkürenin çabucak her mekanında genişleyici para siyasetleri ve mali siyasetler izlenmeye başlandı. Vergi ve borç ertelemeleri, gelir destekleri, teşvikler. Kişisel şirketleri kurtarma maksatlı devlet müdahalelerinin çoğalması laf konusu. Lufthansa’nın devletleştirileceği konuşuluyor. Salgın sonrasında bu eğilimin ekonomiyi canlandırma siyasetleri olarak devam edeceği anlaşılıyor.

Yeniden son yıllarda neo-liberal kuralsızlaştırma anlayışı kapsamında kurumsal yapılar alabildiğine zayıflatıldı. Salgın en faal devletlerin bile yönetişim ve eşgüdüm konusunda ne kadar ehliyetsiz olduğunu ortaya koydu. Kamu hizmetlerinde ve umumi olarak devlet örgütlemesinde esaslı bir reorganizasyon muhtaçlığı belirdi. 

Bir farklı kıymetli gelişmenin daha altı çizilebilir. Ticaretten finansa, eğitimden kamu hizmetlerine, haberleşmeden kültür-sanata tam bir online muhabere patlaması yaşandı. Salgın uzadıkça bu alan daha da genişleyecek ve kalıcı izler bırakacak. Büyük bir dijital dönüşüm için devletin, dijital okuryazarlığın artırılması dahil, ilmî ve teknolojik altyapı yatırımları süratle yükselecek.    

Şu ana kadar milletlerarası dayanışma da sivil topluluk dayanışması da çok zayıf kaldı. AB dahi üye memleket devletleri üzerindeki bütçe kısıtlamalarını biraz gevşetme dışında bir şey yapamadı. Zira devletler dışında halka direkt sorumlu olan gayrı güçler ve kurumlar yok. Danimarka Maliye Bakanı gelinen noktayı şöyle özetledi:

Devletin vatandaşı ve topluluğu himaye konusunda yapacaklarına ait üst hudut kalmadı.”

O denli görünüyor ki iktisat programları hazırlanırken ekonomik ve içtimaî olan birlikte düşünülecek. Bu, ekonomik tedbirlerin içtimaî boyutlar dikkate alınarak hazırlanması demek. “Sosyal ekonomi” ekonomik liberalizme değil, esas itibarıyla içtimaî demokrasiye yakın bir alan. Üçüncüsü, çöken yerküre iktisadı Büyük Buhran’dan devletin ekonomiyi canlandırıcı tedbirler alması sonucu çıkmıştı. Yani devlet müdahalesini ve yekun kamu harcamalarını artıran siyasetlerle. Yerküre şu anda bu doğrultuda ilerliyor. Ufukta 21.Yüzyıl koşullarında bir “New Deal” görünüyor.*  

Tıp ve bilim, yani global alan nasıl bir rol oynayacak?

Evet bilim üniversal. Lakin örneğin üniversitelerin finansmanında devlet değerli rol oynuyor. Burada ikilem ‘ulusal mı bilim mi’den çok ‘bilim mi gelenek mi’? Çeşitli ikilemleri tartışıyoruz. Kişisel mi kolektif mi? Ulusal mı global mi? Özgürlük mü güvenlik mi? Uçların zayıf ve güçlü yanları bedellendiriliyor. Fakat iki hususta yük merkezinin hangi tarafa yöneleceğine ait daha kolay kestirim yapabiliriz. Kamu mu kişisel mi? Kamu. Bilim mi gelenek mi? Ufukta, gücünü bilimden alan mütehassısın otoritesinin klasik otoritenin, siyasi otoritenin önüne geçeceği yeni bir Aydınlanma görünüyor.

‘Trump, telafisi güçlükle bir maliyetle yüzleşmek zorunda’

Donald Trump’tan Boris Johnson’a birçok popülist başkan, başlangıçta bu virüsü küçümserken, sonra bir anda söylem değiştirdi. Bu durum gelecekteki seçimleri nasıl etkileyecek? 

Salgın doğal afet sorunu. Lakin devletin salgınla başa çıkmak için ne yaptığı, ne yapmadığı siyaset sorunu. Johnson “Herkes virüse yakalanacak, bütün memleket bağışıklık kazanacak, böylelikle tehlike savılacak” dedi. Çok geçmeden tam dönüş yaptı, sıkı tedbirler getirdi. Yeni seçildi, önünde uzun periyot var, o nedenle şimdiden kestirim yapmak sıkıntı. 

Lakin Trump için durum farklı. Yakın hengamda doğal afetin tahribatı kaybolmadan seçime girecek. Trump’a karşı çok güçlü bir muhalefet var. Topluluğu kutuplaştırdı ve kurumlara karşı itimat zayıflattı. Bu sürecin başından itibaren büyük idare zafiyeti gösterdi. “Çin’in sorunudur” diyerek Amerika’yı farklı ve üstün göstermeye çalıştı. Virüs vakalarını gizlemeye çalıştı. Daha sonra “solun komplosu”, “başkanı yargıya gönderme çabası”, “bir çeşit şaka”, “bu bir oyun” üzere kelamlar sarf etti. Ve vaka sayısı yerküre rekoru kırdı. Gelinen noktada Trump telafisi güç bir maliyetle yüzleşmek zorunda. 

Amerika’da sıhhat sisteminin tüm zaafları ortaya çıktı. 40 milyon Amerikalı salgına sigortasız yakalandı. Tıpta mucizeler yaratan bir memlekette kişisel sıhhat sisteminin donanım eksikliği su yüzüne çıktı. Salgının en ağır koşullarda yaşandığı New York’ta kimi hemşirelerin maske bölgesine çöp torbası kullandığı görüldü. Iktisatta şimdiden çok ağır hasar var. Daha birinci haftada büyük istihdam kaybı oldu. Memleket bir yıl sonra ağır bir ekonomik buhran ortamında seçime girecek. Kamu hizmetlerini daima geri plana iten yerkürenin en güçlü ve en donanımlı devletinin nasıl bir çöküntü yaşadığı açıkça görülüyor. Bunalım sistemlerin zayıf ve güçlü cephelerini açık bir formda ortaya koyuyor.

‘İktidar, sıhhat konusunda ağır bir kamuoyu baskısı altında kalabilir’

Türkiye ve birçok devlette kamu kurumlarının kişiselleştirilmesi son yıllarda bir norm haline geldi. Sizce Koronavirüs buhranı, bu gidişatı değiştirecek mi?

Türkiye’de siyasi iktidar sıhhat sisteminin kamusal tarafını zayıflattı. Halbuki sıhhat öncelikle kamu yararının, toplumsal yararın gözetilmesi gereken bir alan. Kişiselleştirilen hastaneler ve sıhhat kuruluşları şahsi şirketler üzere piyasanın gereklerine uymak zorunda. Arz-talep, kâr-zarar hesabı yaparak hareket etme durumunda. Bu nedenle karşılaşılan çabucak her devlette, kişisel sıhhat kuruluşları tıbbi gereç ve işçi zayıflığı meselesiyle karşılaştı. 

Türkiye’de sıhhat hizmetlerinin kişiselleştirilmesi, tedavi merkezli hale getirilmesi, pahalı teknolojilerin ağır tasarrufu, yurttaşların kişisel sıhhat sigortalarına yönlendirilmesi sıhhat hizmetleri maliyetini yüksek seviyelere taşıdı. Birden fazla hastanın hususî kuruluşların maliyetlerini karşılaması imkânsız. Hasta sayısı artarsa bu durum büyük bir sorun yaratacak. Hastanın tedavi görebilmesi için devlet bu yüksek maliyeti karşılamak zorunda kalacak. Bakım fiyatını düşük tutarsa bu sefer şahsi kuruluşlar mali bunalıma girecek.

Yerkürede istikrarın kamusal sıhhat hizmetleri tarafında değişeceğini söyleyebiliriz. Lakin bizde bu türlü olmayabilir. AKP iktidarı; kamu teşebbüslerini, tesislerini, varlıklarını, tabiat kaynaklarını kişiselleştirerek ayakta durageldi. Kaldı ki kişisel sıhhat kuruluşları AKP’ye yakın birçok kişinin yatırım sahası. İktidar sıhhat konusunda ağır bir kamuoyunu baskısı altında kalabilir. Bu nedenle esirgeyici sıhhat hizmetleri meydanına, harikulâde haller için ihtisas hastanelerine daha çok yatırım yapma yoluna gidebilir. Kişisel sıhhat kuruluşlarına yönelik birtakım düzenlemeler yapabilir. O kadar. Sıhhatte kamu hizmetlerinin artırılması daha çok CHP’nin ve muhalefetin gündeminde yan tutacaktır.

‘Neo-liberal hegemonyaya karşı reaksiyon yükseliyor’

Son yıllarda Avrupa’da sol partilerden bir kopuş ve haddinden fazla sağcı partilere destek artışı görüyoruz. Bunun en düzgün örneklerinden biri geçen aralık ayında yapılan Britanya umumî seçimleri olabilir. Muhafazakâr Parti’nin başarısız Brexit siyasetlerine karşın Personel Partisi oylarını arttıramadı ve Boris Johnson başbakan oldu. Sizce neden?

Emekçi Partisi Muhafazakârların 10 puan ardına düştü. Parlamentoda daha da büyük kayba uğradı. Lakin her üç seçmenden birinin de oyunu aldı. İskoçya Ulusal Partisi ve Liberal Demokratlar’la birlikte seçmenin yarıya yakını sol ya da sol eğilimli partilere oy vermiş oldu. 

İngiltere’de kıymetli bir tartışma konusu şu. Personel Partisi radikal söylemleri yüzünden mi başarılı olamadı, yoksa Brexit konusundaki baş karıştıran tavrı binaenaleyh mı? Brexit süreci İngiltere’yi yormuş bıktırmıştı. Bir küme Emekçi Partili seçmen o denli yahut bu türlü işi bitirecek olana oy verdi. Muhafazakârların buna yönelik bildirisi açık ve netti.

Seçim sonuçlarında Emekçi Partisi için başkaca olumsuz olan bir gelişme, klasik emekçi tabanından Muhafazakârlara oy kayması. Bir de olumlu gelişme var. O da genç kesimde yakaladıkları büyük bir rüzgâr. Gençliğin AB ile birlikte sol istediği görüldü. Genç seçmenler daha hoşgörülü, yerküreyi daha çok geziyor ve biliyor, eğitim seviyeleri daha yüksek. Devletin, malumat ekonomisin vasıflı işgücü. Bu destek kalıcı olur mu? Muhafazakârlar dışlayıcı ve kapanmacı bir milliyetçilik çizgisi istedikleri sürece evet. Şunu söyleyebiliriz. Neo-liberal siyasetlere ve hegemonyaya karşı reaksiyon tüm yerkürede yükseliyor. Salgın sonrasında üretimci, bölüşümcü ve içtimaî adaletçi siyasetler yükselişe geçerse Corbyn mirası  kolay kolay zayıflamaz. 

‘Günümüzde sol üçe, dörde bölünmüş durumda’

Eski Yunanistan Maliye Bakanı Varufakis geçen aylarda T24’e verdiği bir söyleşide, “Siyasetin umut yaratmakta inanılmaz noktada başarısız olduğu bu türlü muhitlerde çok sağcı bir siyasetçinin ayağa kalkıp ve bu huzursuz kişilerin gözlerinin içine bakarak ‘bu yabancıların suçu’ demesi çok kolaydır” demişti. Sizce klasik Avrupa’daki merkezci ve sol partiler, buhran periyotlarında artık umut yaratamıyor mu? Toplumsal demokrat partilerdeki bu destek kaybının altında ne yatıyor?

Toplumsal demokrasi personel sınıfının örgütlenmesini, iktidara ortak olmasını sağladı. Bölüşümcü siyasetler ve içtimaî devlet, kapitalist sistemin dışladığı emekçilerin topluluğun kesimi olmalarını sağladı. Çalışanlar siyasi hakların yanı sıra ekonomik teminata kavuştu. Toplumsal demokrasi kamu dalı, eşitlik ve demokrasiyi öne çıkartan bir siyasi ideoloji. Yaşlılık, hastalık, engellilik üzere kişisel risklerin toplulaştırılması tarafında kıymetli adımlar attı. İşsizlik, yoksulluk üzere içtimaî riskleri kalkınma ve istihdam siyasetleriyle çözdü. Uzun bir müddet toplumsal adalet ve ekonomik büyümeyi birlikte götürmeyi başardı. Içtimaî müdafaayı, toplumsal diyaloğu, çevre dayanışmayı topluluğun ortak kıymetleri haline getirdi. Uzun bir mühlet bilhassa gelişmiş devletlerde hegemonik ideoloji oldu. Son 30-40 yılda bunlar bir ölçüde ortadan kalktı, aksine dönüş yaşandı.  

Nedenleri; globalleşme, devletin küçülmesi, vergi indirimleri, toplumsal harcamaların kısılması, kuralsızlaşma…. Globalleşme dinamikleri ekonomik ve çevre yerlerde devletlerin faaliyet ve salahiyet yerlerini daralttı. Neo-liberal globalleşme çevre demokrasinin en kıymetli siyaset aracı olan devleti elinden aldı. Bu süreç içerisinde içtimaî demokrasi merkeze, liberal siyasetlere sahih kaydı. Merkez sağ ve merkez sol partiler arasında ekonomik siyaset farklılıkları bariz olmaktan çıktı. Içtimaî demokratların sıkı maliye siyasetlerine, toplu tüketimin kişiselleşmesine, istikrar önlemlerine, finans anaparasının hakimiyetine, özelleştirmelere karşı çıktığı da oldu fakat bunlara karşı güçlü biçimde direnmediler. 

Içtimaî demokrasinin gerilemesi tıpkı devirde sanayi topluluğundan malumat temelli iktisada geçişle de ilgili. Bu süreçte yeni toplumsal güçler oluştu. Beyaz yakalılar topluluğun en büyük bölümü haline geldi. Endüstriyel personel sınıfı eski yükünü kaybetti. Global ve teknolojik değişim süreçlerinin de tesiriyle mavi yakalı çalışanlar gelir, statü ve siyasi güç kaybına uğradılar. Örgütlenmeleri, sendikaları zayıfladı. 

Üçüncüsü, kültürel kimlikler ya da çok kültürlülük konusu. Bayan hareketi, yükselen ırkçılığa karşı protesto hareketleri, göçmen kümeler, eşcinseller… Avrupa devletlerinde birçok Müslüman, göçmen nüfus orantısı yüzde 10’u geçti. Göçle gelenler ırk, milliyet, diyanet, kültür bakımından çok farklı. Bu türlü olunca türdeş Avrupa toplulukları aniden çok kültürlülük olgusu ve onun getirdiği meselelerle karşılaştı. Içtimaî demokratlar mağdur göçmen öbeklere sahip çıkmaya çalışıyor. Fakat klâsik personel tabanında göçmenler konusunda hoşgörü yaygın değil. Klâsik tabanla azınlık kimlik talepleri arasında bir tansiyon yaşanıyor. Kültürel bakımdan eskisine nazaran çok daha ziyade bölünmüş bir topluluk var. Eskisi üzere güçlü bir ekonomik program ortaya koyamayınca bir farklılık, bir üstünlük yaratamıyorlar. Siyasi yarışma ulusal kimlik, çok kültürlülük üzere kültürel meydanlara kayınca kazananlar sair akımlar oluyor. 

Popülist sağ da çalışanları tam buradan yakalamaya çalışıyor. Yerleşik tertip partileri size yüz çevirdi, onlar göçmenlerin yanında, diyorlar. Dün topluluğun direğiydin artık üvey evlat oldun diyerek klasik emekçi ve orta sınıf tabanında yabancı düşmanlığını kışkırtıyorlar. Popülist sağın “ülkemi geri istiyorum” sloganının altında zati bu argüman yatıyor. Sonuçta emekçi bölümü fire veriyor, kimileri sağ popülist partilere yöneliyor. 

Günümüzde sol üçe dörde bölünmüş durumda: Içtimaî demokratlar, popülist sol, yeşiller ve anti-kapitalist sosyalistler. Bölünme de içtimaî demokrasiyi zayıflattı. Hepsi mağdurlara sahip çıkmaya çalışıyor lakin öncelikler farklı. Tabandaki farklı eğilimler seslenmeye çalışıyorlar. Kozmopolit, eğitimli orta ve üst sınıf göçe, kültürel çeşitliliğe ve globalleşmeye olumlu bakıyor. İktidar partilerine ve göçe yansılı emekçiler ve orta-alt sınıflar var. Üçüncüsü, kültürel kimlikler, protesto hareketleri, azınlıklar, radikallerden oluşan çok çeşitlenmiş bir taban. Bunları bir büyük çadır altında bir araya getirmek mümkün olmuyor. 

Yeşil partilerin Türkiye’deki meseleleri

Öte yandan son Avrupa Parlamentosu seçimlerinde Almanya’daki Yeşil Parti’nin yükselişinin AB memleketleri umumisine yansıdığını gördük. Türkiye’de neden bir yeşil parti varlık gösteremiyor?

Öncelikleri etraf sıkıntıları, nezih güç ve yeşil iktisada geçiş. Yeşiller temel bedeller olarak insan haklarını, yurttaşı ve global dertleri öne çıkartıyor. Idarede iştirakin ve şeffaflığın kıymetini vurguluyorlar. Şiddete karşı barış taraftarı, çevreci, eşitlikçi ve içtimaî adaletçi siyasetleri benimsiyorlar. Güvenlik konusunda insan ticareti, savaş harcamaları, para aklama üzere sıkıntıların üzerine gidiyorlar. Lakin sınıf merkezli bir siyaset anlayışları olduğu söylenemez. Anti-kapitalist değiller. Kapital üzerinde vergi kontrolünü artırmak istiyorlar. Fakat radikal ekolojistler üzere gibi büyümenin durdurulmasından yana değiller. Bu umumî çerçeve onları en çok içtimaî demokratlara yaklaştırıyor. Gerçekten mümkün odluğunda içtimaî demokratlarla koalisyona gidiyorlar.

Aslında Türkiye’de son yıllarda muhit hassaslığı ve bilinci süratle gelişmeye başladı. Yalnız eğitimli kesim değil çevreyi tehdit eden yatırımlardan zarar gören lokal topluluklar da hassaslık gösteriyor. Lakin gerek öne çıkardıkları bedeller gerekse seçmen tabanının niteliği bize yeşil hareketin neden Türkiye’de gereğince güçlenemediği hakkında fikir veriyor. Seçmen tabanlarında gençler, yüksek eğitimliler, hatunlar, içtimaî ve kültürel hizmetlerde çalışanlar (sağlık, eğitim ve kültür) hakim. Bizde bu kesim hem daha küçük hem de öncelikleri farklı. Türkiye’de bu taban için öncelikli olan, otoriterleşmeye son verme ve temel kıymetlerini ve hayat şekillerini tehdit eden diyaneti muhafazakâr ağırlığa dur deme. Güçlü yeşil partiler gelişmiş, etraf tartışmalarının ağır olduğu, post materyalist bedellerin öne çıktığı devletlerde görülüyor. Türkiye’de nüfusun büyük kısmı muhit, kendini söz, yaratıcılık üzere post-materyalist kıymetlerle değil esas olarak geçim sorunu ile meşgul.

‘Popülistler hoşnutsuz kitleleri harekete geçiriyor,
otoriterleşmenin yerini oluşturuyorlar

Evet temelde popülist hareketlerin halkı nasıl etkilediğini düşünüyorsunuz? Avrupa’da birçok devlette nefret cürmü vakaları artış göstermeye başladı…

Popülizmi anlamak için hem toplumsal tarafı hem de ideoloji ve siyaset tarafına bakmak  lazım. Globalleşme eşitsizlikleri artırdı. Kimi bölümlerin gelir ve statü kaybına uğramasına yol açtı. Canlı metropoller ile büzüşen taşra arasındaki uçurum derinleşti. İstihdam ve kamu hizmetleri için yarışma kızıştı. Popülistlere destek canlı ve kozmopolit büyük kentlerden fazla ekonomik bakımdan geri kalmış, eğitimin daha düşük, nüfusun görece türdeş, hoşgörünün zayıf olduğu yerleşimlerden geliyor. Yükle emekçi ve orta alt sınıf kesimleri. Göç, bayan istihdamı ve azınlıklar eski toplumsal hiyerarşileri sarstı. Artta bırakılmış olduklarını düşünüyorlar. Laf konusu topluluk kısımlarında içtimaî değişime karşı kültürel reaksiyon var. Öfke, hayal kırıklığı, gücenme duygusu yaygın. 

İdeoloji ve siyaset tarafına gelince. Popülizm devletler arasında farklılıklar gösterse de birtakım ortak özellikler var. Birincisi, global, liberal, teknokratik elitlere hücum. İkincisi, toplulukta saf ve yozlaşmış dedikleri arasında bir kutuplaşma oluşturmaya çalışıyorlar. Yozlaşmış elitler ve onlarında saf millet. Kompetan düşmanlığı. Kendileri ve millet saf, elitler ya da yozlaşmış tertip yozlaşmış. Popülistler sadece kendilerinin saf, gerçek halkı temsil ettiğini söylüyor. Üçüncüsü, soyut bir türdeş millet tasavvuru. Önünde halk düşmanları. Orban, Trump, Putin, Salvini, Bolsonaro tıpkı söylem. Nereden bakarsak bakalım kutuplaştırmadan ve çatışmadan beslenen bir ideolojik duruş ve siyaset anlayışı. Çoğulcu demokrasi anlayışının tam aykırısı. 

Popülistler hoşnutsuz kitleleri örgütlüyorlar ve harekete geçiriyorlar. Karmaşık problemlere kolay ve net karşılıklar veriyorlar. Göç sorunu mu? Tahlil duvar. İşsizlik mi? Elitlerin tasfiyesi. Devletin durumu mu? Dış ve iç düşmanlar. Komplo teorileri üretiyorlar. Güvenlik tehditlerini abartarak ya da yoktan yaratarak topluluğu korkutmaya çalışıyorlar. Yabancı düşmanlığını kışkırtıyorlar. Amaç göç, globalleşme, elitler, kültürel azınlıklar. Nefret hataları nefret söyleminin saf sonucu. 

Bu cins güvenlikçi söylemlerle otoriterleşmenin tabanını oluşturuyorlar. Problemleri lakin güçlü önderlerin çözebileceğini sav ediyorlar. Halktan gelen, halkın ne istediğini bilen, halkın istediğini yapan güçlü başkan. Ülkeyi tekrar büyük yapacak olan önder. Ancak halkın iştirakine pek nokta yok. Örgütlenmiş, kurumsallaşmış yapılara prim yok. Kişiler oturacak önder onları koruyacak. Fakat iktidarlarında otoriterleşme, şoven milliyetçilik, yaygın yolsuzluk, kitle klientelizmi, ayrımcı hukuk anlayışı getiriyorlar. Idare anlayışlarında ara kurumlara, istikrar ve denetleme mekanizmalarına, sivil topluluk kuruluşlarına, bağımsız medyaya yani özgürlükçü demokrasiye mekan yok. 

Sağ popülizme karşı sol popülizm: Emekçi sınıfı mahalline yeni bir halk inşa etme

Uzun müddettir daima sağ popülizmden bahsediyoruz, ama sol popülist partiler de var, Almanya’da ‘Die Linke’ buna bir örnek olabilir. Sizce Avrupa’da sol partilerin başarısızlığı sol popülist partilerin öne çıkacağı bir devir yaratır mı?

Aslında Die Linke sol popülizmin en yeterli örneği değil. Başka sol popülist partilerden farklı olarak hiç yoktan doğmadı. Kökleri Şark Alman Komünist Partisi’ne uzanıyor. Başlangıçta demokratik sosyalist anti-kapitalist bir çizgi izlerken giderek Keynesyen siyasetlere yöneldi. Regülasyon, vergi gelirlerinin ve buna bağlı olarak devlet harcamalarının artırılmasını savunuyor. Finans piyasalarının kontrolüne, kartellerle uğraşa, eğitim, araştırma, konut altyapısın geliştirilmesine değer veriyor. Irkçılığa, emperyalizme, militarizme ve faşizme sert bir biçimde karşı çıkıyor. Global kapitalizmi eleştiriyor. Partide ılımlı-radikal bölünmesi var. Şark Almanya’da daha tesirli. Üyeler ve takımlar eski ve yaşlı. Yeni ve genç üye bakımından zayıf. Linke personellerin ve fakirlerin partisi. Sınıf vurgusu güçlü. 

Syriza ve Podemos ise önde gelen radikal sol partiler. Syriza bunalım koşullarına iktidara gelince liberal iktisat siyasetleri uygulamak zorunda kaldı. Podemos özünde neo-liberalizme karşı. Finans bunalımı sonrası tırmanan eşitsizliğe ve yolsuzluğa karşı protesto hareketlerinden doğdu. Bu devirde parti sistemi zayıflıyordu. Ancak kısa vakitte meydan hareketlerinin, protestoların, parlamento dışı muhalefetin aşikâr emellere ulaşmak kâfi olmayacağını gördüler. Hareketlerin kurumların mahallini alamayacağını anladılar. Süratli üye artışı, başkanın cazipliği ve TV ve çevre medyayı ağır kullanarak büyümeye başladılar. Önde gelen isimleri aday yaptılar. Militan bir çekirdeğe teslim olmaktan kaçındılar. Küçük sol partilerle ittifak yaparak oyunu yüzde 20 seviyesine çıkarttı ancak sonra yüzde 10’a geriledi. Münhasıran işsizlikten yakınanlar ve gençler arasında destek buldu. Podemos yerleşik nizama, istikrar önlemlerine karşı fakat devrimci ve sosyalist bir parti değil. Hedefini finans kapitalinin gücünü kırmak olarak açıklıyor. Bölüşümcü siyasetler ve demokrasi vurgusu yapıyor. Liberal demokrasiyi kabul ediyor. Son seçimlerden sonra eleştirdiği çevre demokratlarla ile ittifak yaparak iktidara geldi. Böylelikle karşı çıktığı ana akımla birlikte iş tutmuş oldu. Bir siyasi değişim girişimi etrafında sol partileri ve farklı protesto hareketlerini bir çatı altında toplamaya çalışıyorlar. 

Sol popülizm toplumsal demokrasiden nerede ayrılıyor? 

Değerli bakış açısı farklılıkları var. Popülist sol ideolojinin ana fikri farklı tahakküm biçimlerine karşı direnme. Birincisi, anti-kapitalist sosyalizm ve klasik toplumsal demokrasiden farklı olarak, bu savaşları sınıf merkezli görmüyorlar. Velev sınıf öncülüğü anlayışına karşı çıkıyorlar. Bayan, eşcinseller, ırkçılığa karşı savaş edenler, çevreciler. Bir değil birden çok uğraş ortamı, biçimi ve aktörleri üzerinde duruyorlar. Yapmaya çalıştıkları bu savaşları birbirine eklemlemek. Herkes farklılığını koruyacak fakat bir çatı altında bir araya gelecek. Tek bir özne yok, farklı özneler var. Bunlar aralarında çelişik de olabilirler. 

İkincisi, çevre demokrasiyi; solu teknokratik, toplumsal liberal ve elitisit bir siyasete indirgemiş olmakla eleştiriyorlar. Klasik çevre demokrasinin neo-liberalizm tarafından likidasyon edildiğini, yeni bir emek-sermaye uzlaşmasının mümkün olmadığını söylüyorlar. Bu görüşe nazaran içtimaî devlet, içtimaî haklar, toplu akit, tam istihdam tatbikleri artta kaldı. Kuralsızlaştırma, şahsileştirme, istikrar önlemleri üzere neo-liberal siyasetler bu altyapıyı yok etti. Devletin rolü kısıtlandı. Mahalline bağımsız piyasa, şahsi mülkiyet, hür ticaret vurgusu geldi. Neo-liberalizm kişisel çıkarı, rekabetçi bireyciliği, anti-devletçi siyasetleri öne çıkarttı. Sol popülistlere nazaran toplumsal demokratlar ise bu siyasi çizgiyi savunan siyasi partilerle uzlaşma yoluna gitti. 

Meğer yapılması gereken tam aksine partizan bir siyaset. Bu emelle tüm yerleşik sistem tersi hareketleri bir araya getirmeye, bir sol popülist cephe kurmaya çalışıyorlar.  Fakat bu cepheler yalnızca ‘karşı’ olacak, birbirinin düşmanı değil. Sağ popülizme karşı sol popülizm. Bir programdan çok halk ve oligarşiyi karşı zıdda getiren bir cephe siyaseti. Emekçi sınıfı yanına yeni bir halk inşa etme. 

‘Sanders yerleşik nizamı rahatsız etti’

ABD’de 2016’da önseçim periyodunun ortalarında olduğu üzere, bu sefer de sürecin başında Bernie Sanders rüzgârı etti. Lakin Sanders kısa mühlet içinde medyayı, eski rakiplerini ve birçok insana nazaran Demokrat Parti’nin idaresini önünde buldu. Sizce sistemin yıllardır tıpkı olduğu memleketlerde bir “sosyal devrim” mümkünlüğü var mı?

Sanders kendisini ‘demokratik sosyalist’ olarak tanımlıyor. Fakat aklında olan İskandinav çevre demokrasisi. Neo-liberal siyasetlerle uzlaşan çevre demokrasiden çok klasik çevre demokrasiye yakın görüşleri var. Personel sınıfının yanı sıra orta sınıfın, rekabetçi işletmelerin dinamizminden laf ediyor. Kapitalizme karşı çıkmıyor, karma iktisattan, kapitalizmin dizginlenmesinden, Keynesyen iktisat siyasetlerinden yana. Servet ve gelir eşitsizliğine karşı vergi gelirlerinin ve çevre harcamaların artırılmasnı, yani bölüşümcü siyasetleri açıkça savunuyor. Âlemşümul sıhhat sistemini, kamu destekli eğitimi savunması, istihdam garantisinden laf etmesi son 40 yılın liberal söylemlerinden kopuş olarak görülebilir. 

Gayrı yandan Trump üzere istihdamın sair devletlere gitmesine yol açan bölgesel ticaret mutabakatlarına karşı. Yani korunmadan yana. Lakin ondan farklı olarak göçmenlere tam yurttaşlık hakları verilmesini savunuyor. Bosna müdahalesini katliamı önlemek gayesiyle desteklemiş fakat Amerika’nın Afganistan, Irak ve Suriye’deki askeri varlığına karşı. Corbyn ile birlikte düşünülürse, neo-liberalizmin beşiği olan iki memlekette hakikaten radikal söylemler geliştiğini söyleyebiliriz.  

Doğal önseçim sürecinde kişisel durumlar da var. Mesela Castro’yu methetmesi Küba kökenli demokrat seçmenlerin yansısını çekti. Daha değerlisi virüs kapma telaşıyla münhasıran eğitimli sol seçmenin seçimlere daha az katılması Sanders için beklenmedik bir darbe oldu. Fakat iki değerli neden üzerinde münhasıran duralım. Personel sınıfı başta olmak üzere geniş topluluk bölümleri göç, eşcinsel evliliği, toplumsal cinsiyet üzere bahislerde epey yansılı. Ekonomik vaatlerini beğenseler de kültürel hususlarda Sanders’i radikal buluyorlar. Sair yandan medya monopollerine karşı çıkması, birçok Amerikalı olan yerkürenin en zenginlerini önüne alması, eşitsizliği azaltmak ve güçlü bir içtimaî devlet kurmak için vergileri artıracağını söylemesi, zenginlerin seçim satın aldığı yozlaşmış siyasete son vereceğini ilan etmesi yerleşik çıkarları rahatsız ediyor. Bunlar kapitalizm aksisi değil fakat neo-liberal hegemonya aksisi söylemler. Demokratlar ise haliyle velev emekçi velev sermayedar, ortadaki seçmenlerin oylarını alma hesabı yapıyor. Bu yüzden daha orta yol görünen Biden’ın bilhassa Corona salgınından sonra sıhhat ıslahatına karşı çıkan Trump’a karşı talihinin arttığı düşünülüyor. Yarıştan çekilebilir lakin umumî kanı Sanders rüzgârının kalıcı olduğu cihetinde.

‘Neo-liberalizm zayıfladı, bir büyük senteze gereksinim var’

Pekala  sol partilerin düştükleri bu durumdan bir çıkış yolu var mı?

1. mevzu; iktisat, topluluk ve devlet arasındaki alaka. Çevre demokrasi piyasa ekonomisin önüne siyaseti ve topluluğu koymuştu. Bölüşüm, eşitlik, toplumsal adalet, toplumsal devleti savundu. Bu ülküleri ve siyasetleri kıymetli ölçüde devlet vasıtasıyla geliştirdi. Son 30-40 yılda bu siyasetleri tatbik ortamları ve imkânları kıymetli ölçüde daraldı. Piyasa topluluğun ve kamunun önüne geçti. 

Öteki taraftan son yıllarda global eşitsizliklerin artması, büyümenin yavaşlaması ve siyasi istikrarsızlığın yaygınlaşması piyasaya öncelik veren siyasi ve toplumsal nizamı sarsmaya başlamış durumda. Virüs salgını bu eğilimi güçlendireceğe benziyor. Toplumsal devlet harcamaları kaçınılmaz olarak artacak. Iktisadın canlandırılması için kamu kısmı piyasaya daha ziyade müdahale etmek zorunda kalacak. Ilmî ve teknolojik altyapıya daha çok yatırım yapacak. Devletin bölüşümcü, düzenleyici ve yatırımcı işlevlerinin artması solun bütünü için çok değerli bir fırsat penceresinin açılması demek.

İkincisi; toplumsal, siyasi ve kültürel bölünmeler. Bir yanda, içtimaî sınıflar, yükselen toplumsal güçler ve kaybeden topluluk kesitleri… Burada öncelikli husus ekonomik talepler ve beklentiler. Bu mevzularda çevre demokratlar daha ılımlı, sol popülistler daha radikal tahliller üzerinde duruyor. Bu bir uyuşmazlık ekseni.
Üçüncüsü; kültürel kimlik talepleri. Bunlara kendi başına bir öge olarak çevreyi eklemek lazım. Mahsusen genç kuşak için çok değerli. Toplumsal demokratlar, yeşiller ve sol popülistler arasındaki bölünme kısmen bu eksenler üzerine oturuyor. Bunların bir araya getirilmeleri kolay olmuyor. Kültürel kimlik siyasetleriyle sınıf siyasetleri düşünüldüğü üzere basitçe bir araya gelmiyor. 

Neo-liberalizm yorgun, yıprandı, zayıfladı. Lakin mahalline ne konacak? Ne kadar kamu ne kadar piyasa? Kültürel kimlik siyasetleri? Ne kadar farklılık ne kadar ortak özellikler? Ne kadar mavi yakalı personel sınıfı ne kadar yeni toplumsal güçler? Sorun sömürü, otoriter pres ve ayrımcılığa birlikte karşı çıkarak fakirleri, otoriter pres altında ezilenleri ve kimlikleri ötekileştirilenleri birleştiren bir siyaset oluşturmak. Bir büyük senteze muhtaçlık var…


* New Deal (Yeni Görüş), ABD’de ‘Büyük Buhran’ sebebiyle 1933-1939 yılları arasında Franklin D. Roosevelt tarafından yürürlüğe sokulan iktisat, çevre ve siyasi tedbirler içeren programdır. Program kamu yatırımlarını arttırmaya ve istihdam sağlamaya odaklanıyordu, amacı ‘Büyük Buhran’ sonrası ekonomik düzelmeyi hedefliyordu. Program kapsamında iktisadın tekrar benzeri bir bunalımla karşı zıdda kaldığında çökmemesi için finansal ıslahat da yapıldı. ABD’de program ‘3R’ kavramıyla da özetleniyor: Relief, Recovery ve Islahat (rahatlama, düzgünleşme, reform)