Sokağa çıkma yasağında çalışan personeller: Bizim sıhhatimiz kıymetli değil mi, biz ölmez miyiz?

Fundanur Öztürk

Türkiye’de birçok işletme, sokağa çıkma yasağı ilan edilen günlerde ilgili kaymakamlık ya da valilikten müsaade alarak fabrikalarda üretim yapmaya devam ediyor. BBC Türkçe’ye konuşan emekçiler, birkaç günlük sokağa çıkma yasağında bile çalışmak zorunda kalmanın gurur kırıcı olduğunu söylüyor ve direkt halk sıhhatini muhafazaya yönelik bölümler dışında üretime devam edilmesini patronların ‘kâr hırsına’ bağlıyor.

Patronlar ise salgın sürecinde her bölümde üretim hacminin daraldığını ve birkaç gün bile üretimi durdurmanın mümkün olmadığını söylüyor.

Kaymakamlık ve valiliklerden alınan müsaadelerle sokağa çıkma yasağı sürecinde de üretime devam edilebilirken, Türkiye Patronlar Sendikası Konfederasyonu (TİSK) 13 Nisan’da Aile, Çalışma ve Çevre Hizmetler Bakanlığı’na gönderdiği bir metinde ‘işçi ve patronların iradesi dışında her türlü çalışmanın durduğu’ işletmelerde izlenecek yola ait bakanlıktan görüş talep etti.

Bakanlık tarafından TİSK’e verilen yanıtta, sokağa çıkma yasağı üzere ‘zorunlu nedenle’ üretimin durduğu işletmelerde ‘telafi çalışması’ yapmanın bir seçenek olabileceği değerlendirildi.

Cevapta 4857 sayılı İş Kanunu’nun 64. Hususuna atıfla, işletmelerde ‘zorunlu neden’ sebebiyle çalışılmayan vadeler için dört ay içerisinde telafi çalışması yaptırabileceği kaydedildi.

Bakanlık tarafından işaret edilen telafi çalışması, personelin çalışılmayan müddet kadar ileriki bir tarihte fiyatsız olarak çalışması mealine geliyor.

Birleşik Metal-İş Sendikası ise sokağa çıkma yasağı gerekçesiyle çalışanlara ‘telafi çalışması’ yaptırılmasının hukuka hilâf olduğunu söyleyerek itiraz ediyor.

Bakanlık yetkilisi: Telafi çalışma hem emekçiyi hem de patronu koruyor

Sendika tarafından bakanlığa gönderilen metinde, sokağa çıkma yasağının hukuken ‘zorunlu neden’ değil, ‘zorlayıcı neden’ kapsamına girdiği ve bu sebeple telafi çalışması yapılmasının hukuka münafi olduğu kaydediliyor:

“Sokağa çıkma yasağı nedeniyle emekçilerin çalışmaması ‘zorlayıcı nedenle’ çalışamama kapsamına girmektedir. Telafi çalışması için çalışma yapılmamasının ‘zorunlu’ nedenlerden kaynaklanması gerekmektedir. Zorlayıcı ve farz nedenler iş maddemizde iki farklı olgu olarak düzenlenmiş ve farklı hukuksal sonuçlar bağlanmıştır.”

BBC Türkçe’ye konuşan bir bakanlık yetkilisi ise telafi çalışmasının hem emekçiyi hem de patronu koruduğunu söyleyerek, “Hem emekçinin fiyat kaybı yaşamaması hem de patronun iş kaybı yaşamamasını sağlıyor. Bu süreçte hiç çalışılamasa bile emekçiden fiyat kesintisi yapılmıyor, çalışılamayan müddetler 4 ay içinde bu müddetler telafi edilebiliyor” diyor.

BBC Türkçe’ye konuşan emekçiler ise telafi çalışması olsun olmasın, birkaç günlük sokağa çıkma yasağında bile ‘evde kalamadıkları’ için kendilerini ‘yok sayılmış’ hissediyor.

‘Bakır üretiminin halk sıhhati ile ne alakası var?’

BBC Türkçe’ye konuşan ve işinden kovulma tasasıyla haberde isminin mekan almasını istemeyen emekçiler, sokağa çıkma yasağına karşın fabrikalarda çalışıyor olmanın gurur kırıcı olduğunu tabir ediyor.

Bakır tel üretimi yapılan bir fabrikada çalışan emekçi, “Kendimizi ötekileştirilen, yok sayılan ve hiç görülen bir varlıkmış üzere hissediyoruz” diyor.

Emekçi, sokağa çıkma yasağı sırasında bakır tel üretimine devam etmenin ‘halk sıhhati açısından ne değeri var’ diye soruyor:

“Bakır üretimi tam önümüzdeki demir çelik fabrikasındaki üretimin halk sıhhati ile ne ilgisi var? Bu memleketin bir vatandaşı değilmişiz üzere bizi çetinle, idari idarelerden alınan olurlarla fabrikalara sokuyorlar. Patronların kar hırsı kişilerin sıhhatini hiçe sayıyor.”

“Bizim sıhhatimiz yok mu, biz ölmez miyiz, bize virüs bulaşmaz mı? Benim çalıştığım fabrika 4 günlük sokağa çıkma yasağında çalışmıyor olsa batmazdı lakin bu ülkeyi yönetenler ve mülki amirler anaparanın isteklerine boyun eğiyor. Bu da bize güya sair bir gezegenden olduğumuzu hissettiriyor zira birilerinin kâr hırsı, bizim sağlığımızdan daha değerli görülüyor.”

Önümüzdeki dört günlük sokağa çıkma yasağında da çalışmak zorunda kalacaklarını söyleyen emekçi, “Bizim ve ailelerimizin sıhhatini tehlikeye atanlar hem vicdanen hem ahlaken hem de hukuken sorumludur” diyor.

Otomotiv kolunda çalışan farklı bir emekçi de sokağa çıkma yasağına karşın patronun kaymakamlık ve valiliklerden aldığı müsaadelerle üretime devam ettiklerini söylüyor.

Konuştuğumuz bu personel de patronun kâr hırsı sebebiyle tüm personellerin sıhhatinin hiçe sayıldığını düşünüyor:

“Fabrikalar anaparanın kârına kâr katmak için, salgınla hiçbir ilgisi olmayan gereçlerin üretimlerine devam ediyor. Bir eli yağda bir eli balda olanlar, bir kesim ekmeğe muhtaç olanlara ‘evde kal’ diyor lakin biz valilikten alınan bir kâğıt kesimiyle işe çağrılıyoruz.”

“İşveren, birkaç gün üretim yapılmazsa müşterilere modül materyallerin yollanamayacağını söylüyor. Yani benim çalıştığım fabrika dört gün çalışmasa zarara mı geçecekti? Hayır. Tersine patronlar her koşulda sigorta pirim ertelemesi ya da kredi ertelemesi üzere yardımlarla kendini zati koruyor.”

Telafi çalışması ve ziyade çalışma arasındaki fark ne?

Bakanlığın TİSK’e verdiği yanında atıfta bulunulan kanun unsurunda, ‘telafi çalışmasının hukuken çokça çalışma ya da çokça müddetlerle çalışma’ sayılmadığı kararı mahal alıyor.

Personeller telafi çalışması yaparken her hangi bir fiyat almadan ek mesai yapmak durumunda kalırken, ziyade çalışma yapıyorsa ‘her bir saat çokça çalışma için saatlik fiyatının yarısı kadar artırım alarak’ çalışıyor.

İş Kanunu’nda zorlayıcı sebepler, “İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan çokça mühlet ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkması” formunda tanımlanıyor.

Çokça çalışmanın koşullarını belirleyen 42. Unsurda ise, ‘zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkması’ durumunda, çalışana çalıştığı saat kadar ek fiyat verilen ziyade çalışmanı yaptırılabileceği kaydediliyor.

BBC Türkçe’ye konuşan Birleşik Metal İş Sendikası Umum Sekreteri Özkan Atar, sokağa çıkma yasakları başladığından beri çok sayıda işletmenin kaymakamlık ya da valiliklere başvurarak çalışma müsaadesi aldığını ve üretime devam ettiğini tabir ediyor.

Atar, sokağa çıkma yasağı personellerin kendi iradeleriyle aldığı bir karar olmadığı için çalışamadıkları günler için fiyat almadan telafi çalışması yapmalarının haksız bir pratik olacağını kıymetlendiriyor:

“Sokağa çıkma yasağı topluluk sıhhatinin gerekleri doğrultusunda hükümetin aldığı bir karar. Münasebetiyle emekçiler kendi ellerinde olmayan kararlar sebebiyle çalışamadıkları için dört ay içinde fiyatsız ziyade mesaiyle müsabakası son nokta gayri kişisi ve yasal olmayan bir durumdur.”

“Bu süreçte iş yanlarında personel çıkışlarının durdurulması, üretimin durduğu fabrikalarda çalışanların rastgele bir fiyat ve hak kaybına uğramaksızın idari fiyatlı müsaadeli sayılmaları ve fiyat kaybı yaşayanların işsizlik fonundan desteklenmesi gerekiyor.”

‘Üretime devam etmek zorundayız’

3 binin üzerinde orta ölçekli ve büyük işletmeden oluşan Ege Genç İş Kişileri Derneği (EGİAD) Lideri Mustafa Aslan, koronavirüs salgını sürecinde işletmelerin ve fabrikaların çalışmayı külliyen durdurmasının mümkün olmadığını söylüyor.

İş yerküresinin global ölçekteki bu türlü bir salgına karşı finansal taraftan hazırlıklı olmadığını söyleyen Aslan, salgın başladığından beri neredeyse tüm işletmelerin piyasadaki talep daralması nedeniyle ‘zaten kapasitesinin aldığında çalıştığını’ tabir etti.

Sanayicilerin salgına karşın fabrikalarda üretime devam etmek istemesindeki sebebin kâr elde etmek olmadığını söylüyor:

“Salgın başladığından beri işletmeler yüzde 30 ile yüzde 50 arasında kapasiteyle çalışıyor. Küresel olarak talepte bir azalma olduğu için pek çok üye işletmemiz üretimini bir vardiya azaltmış durumda. Şu anda endüstriciler kâr elde etmek için değil, zararına çalışıyor olsalar bile bu operasyonu devam ettirmeye çalışıyorlar.

“Eğer fabrikalarda üretimi büsbütün durdururlarsa zararları daha da artacak ve çalışanların maaşlarını ödeyemez hale gelecekler. Tüm yatırımların maliyetleri, personellerin ödenemeyecek maaşları orta ve uzun vadede işletmelere daha büyük zarar verecektir. Bu süreci çarkları büsbütün durdurmadan atlatmamız gerektiğini düşünüyoruz.”

Evet işletmeler neden birkaç günlük sokağa çıkma yasağını bile ekonomik açıdan tolere edemez halde?

Aslan bu soruyu şöyle yanıtlıyor:

“Sanayicilerin birçok vardiya sayısını düşürdü, birtakım personelleri fiyatsız müsaadeye gönderdi, geri kalan çalışanlarla bir şeyler yapmaya çalışıyor. Bu kurallarda hafta ahir uygulanan sokağa çıkma yasaklarında üretimi durdurmayı tolere edebilme bahtımız yok.”

  • Koronavirüs salgını, Türkiye’de besin ve tarım bölümü için risk barındırıyor mu?
  • İstanbul’da inşaat emekçilerine ‘taahhütname’: “Çalışırken koronavirüs kaparsam sorumluluk benim”
  • Koronavirüs günlerinde meskende kalamayanlar: Çalışanların problemleri neler?
  • Türkiye iktisadının koronavirüs bunalımıyla başa çıkması için ne yapılmalı?
  • Koronavirüs günlerinde çalışanlar
BBC
  • BİLMENİZ GEREKENLER – Koronavirüs nedir?
  • TÜRKİYE’DE SON DURUM – Hangi tedbirler alındı?
  • KORONAVİRÜS HARİTASI – Salgında son durum ne?
  • SON DATALAR NEREDE? – Sıhhat Bakanlığı’nın günlük tablosu
  • BELİRTİLER – Koronavirüsten nasıl korunursunuz?
  • VÜCUDA TESIRLERI – İnsan vücudunda ne değişimlere yol açıyor?
  • NASIL KORUNURSUNUZ? – Hangi tedbirleri alabilirsiniz?
  • COVID-19 VE GERÇEKLER – Koronavirüs hakkında inanmamanız gereken hurafeler